Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

"Se queren, mañá poderían comezar as obras no Val dos Caídos"

Expertos da comisión que elaborou o informe defenden a importancia de resignificar o lugar mantendo os seus símbolos
Por unha cuestión de prazos, a decisión do anterior goberno socialista de crear, no último ano de lexislatura, unha comisión de expertos que formulase propostas sobre o futuro do Val dos Caídos non foi do agrado dos familiares que teñen alí, contra a súa vontade, aos seus seres queridos. Que nesa comisión non estivesen representados os descendentes das vítimas tampouco gustou ás agrupacións de familiares. As conclusións que recolleu o informe do grupo de expertos, publicado o pasado 29 de novembro, pecharon a porta á posibilidade de exhumar os restos dos republicanos alí enterrados.

Tamén se supeditou a saída dos restos de Franco a unha decisión final da Igrexa, entre outras recomendacións que xeraron controversia. Este malestar deixouse entrever hoxe no CSIC durante a mesa redonda sobre as propostas da comisión. Entre o público, integrantes da Agrupación de familiares prol exhumación de republicanos no Val dos Caídos trasladaron aos expertos na mesa, Manuel Reyes Mate, Francisco Ferrándiz, Carmen Molinero e Ricard Vinyes, a súa postura crítica respecto das conclusións do informe. "Non discutimos a bondade das recomendacións [dos expertos] pero cremos que foi oportunista que se encargase a seis meses das eleccións; tíñase que facer catro anos antes", sostivo Fausto Canles, cuxo pai foi trasladado ao Val en 1959 sen o consentimento da súa familia.

Os expertos, pola súa banda, analizaron algúns pormenores do informe e incidiron na importancia da "resignificación" do lugar. O filósofo e escritor Reyes Mate sinalou dous aspectos do Val que chamaron a súa atención: "A animadversión dos monxes Benedictinos, que non nos quixeron recibir", lembra, "e o estado ruinoso en que se atopa". "Expómonos unha reflexión sobre o que significa un proxecto faraónico que quixo desafiar ao tempo e ao espazo e que ao final a historia veña e termina destruíndoo". Fronte ás posturas máis incrédulas, o filósofo engadiu que "é posible facer a resignificación nun sentido moral" xa que "é unha constante na historia" outorgar distintas interpretacións aos símbolos.

Reyes Mate aclarou tamén un dos aspectos máis controvertidos do informe, o da equiparación de todas as vítimas alí enterradas: "Se hai vítimas tamén hai culpables, e hainos de ambos os lados, por iso é polo que se abra o capítulo da reconciliación". E matizou subliñando que non se debe confundir a resignificación "con calquera forma de exculpación".

A historiadora Carmen Molinero recoñeceu que a xestión do Executivo socialista en materia de memoria histórica "chegou tarde e quedou a medias". Molinero considera que a calidade da democracia do país "está en cuestión" cando non se modifica o conxunto do Val dos Caídos. Por iso centrou a súa argumentación en defender a importancia de edificar un centro de interpretación "para dar coherencia ás actuacións" no recinto. "Segue sendo un lugar de exaltación franquista e iso é o que hai que explicar".

Francisco Ferrándiz, antropólogo forense, remarcou a necesidade do memorial democrático na chaira do recinto e chamou á construción doutro monumento que tivese unha entidade similar a lugares como os Parques da Paz de Hiroshima e Nagasaki. "Propoño unha intervención que converta ao Val nunha maqueta civil". Ferrándiz, que avogou pola importancia do debate social que se xera en torno ao recinto franquista, pediu que o cemiterio deixe de estar xestionado polos Benedictinos e pase a ser un lugar público. Tamén lembrou as dificultades técnicas que entrañan as exhumaciones debido ás dimensións do lugar: máis de 33.000 corpos en 28 niveis de enterramento.

O historiador Ricard Vinyes asumiu que o conxunto monumental "segue sendo a expresión máis poderosa do universo simbólico da ditadura". Lembrou ao público que a proposta que fixo o Goberno á comisión foi a dunha "intervención directa" que "pacificase" o recinto. A resposta do grupo de expertos, apuntou Vinyes, tivo que atopar a "tensión" entre o criterio que lles determinou o Goberno e a vontade do grupo de expertos de "manter o monumento como unha mostra do que foi". Así, Vinyes opina que o Val dos Caídos non pode ser un monumento pacificado: "Hai que procurar que manteña a inquietude e a perplexidade en lugar da corrección política".

Entre o público asistente, Silvia Navarro, da Agrupación de familiares prol exhumación de republicanos do Val dos Caídos insistiu en que para eles é moi difícil asumir a resignificación do lugar. "Sabemos que todo isto se terá que facer sen que cheguemos a lograr o fin último: exhumar aos nosos familiares", resignouse Navarro, quen se mostrou de acordo coa creación dun centro da memoria pero pediu que se esgoten todas as posibilidades de face ás exhumaciones. "É difícil pero polo menos débese tentar, non se poden quedar aí eses restos; deberíase tratar de identificalos".

O informe non é de obrigado cumprimento pero, segundo lembraron os membros da Comisión, "é pragmático, se o Goberno quere, mañá mesmo podería empezar as obras" e sobre todo é unha proposta de debate público.