Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

Poesía "redentora" nos cárceres franquistas

O mesmo día en que Franco deu por cativo e desarmado ao exército vermello e puxo punto final á guerra, 1 de abril de 1939, a Asociación Católica Nacional de Propagandistas, organismo ao que a ditadura debe o seu matriz nacional-católica, publicou o primeiro número do semanario Redención. Editado ao principio en Vitoria, na sede do Servizo Nacional de Prisións, ese xornal foi o órgano oficial do Padroado de Redención de Penas polo Traballo. Dirixido exclusivamente aos presos políticos e a quen tivesen algunha relación con eles, o seu obxectivo era redimir espiritualmente a quen, en palabras do ditador, eran uns elementos danados, pervertidos, envelenados política e moralmente.

Ademais duns fins manifestamente adoctrinadores entre a numerosa poboación recluída, a publicación tiña por obxectivo servir de ferramenta propagandística do réxime, pois canto se difundía desde as súas páxinas promocionábase como un labor patriótica exemplar, que para nada se correspondía coa moi amarga e cruel realidade que se vivía nos presididos, onde non poucos internos perderon a vida nos primeiros anos da posguerra.

O xornal tiña como director a un antigo redactor do diario O Debate e estaba redactado polos presos, "formando parte deles -segundo conta José Rodríguez Veiga, secretario xeral da UXT entón- un equipo de xornalistas que, con máis medo que dignidade, se avenían a deostar desde as columnas do semanario o que defenderan durante a guerra. Virtualmente o director era Cabezas, un bo escritor español, redactor xefe de Avance, de Oviedo, diario socialista. Estaba condenado á morte, pena á que con moi poucas excepcións eran condenados os xornalistas daquel período. A ansia de conservar a vida facíalle humillarse todas as semanas en eloxio de Franco e do novo réxime para facer méritos e escapar á temida execución". Outros xornalistas, os máis, negáronse a colaborar no semanario.

Unha sección frecuente en Redención era a de poesía, xénero do que tamén se serviron algúns reclusos para honrar ao novo réxime ou á relixión católica que lle prestou palio e preces.  Cunha selección de poemas do primeiro ano de publicación, José María Sánchez de Muniaín (1909-1981), catedrático de Estética e promotor da poesía como materia de redención, publicou en 1940 un libro titulado Musa redimida: poesía dos presos na Nova España, editado nos Talleres Penais de Alcalá de Henares. A tirada foi de nada menos que 30.000 exemplares, algo insólito tendo en conta o xénero do que se trataba, e o exemplar constaba dun total de 86 poemas de 41 autores, clasificados en tres temas: relixiosos, a Patria e varios.

No prólogo fai alusión Sánchez de Muniaín ao primeiro número do semanario Redención, en cuxa portada aparecía esta magnánima consigna de Franco sobre unha fotografía do ditador: Eu quero ser o Caudillo de todos os españois. A edición do libro pretendía saír o paso -en palabras do prologuista- a quen, inxenua ou malévolamente, podería crer que a poesía e os poetas de España estaban encadeados. "Cando un pobo, ou a Cristiandade enteira -afirma-, atopáronse a si mesmos nun glorioso destino universal, único vértice de todos os intereses particulares, xorden os poetas". Ao Padroado de Redención de Penas, aseguraba a continuación, cóubolle a bela tarefa de achegar as brasas do amor patrio a tantos peitos ateridos. Un valioso estímulo para a inspiración dos autores, en opinión de Sánchez de Muniaín, foi sen dúbida  a soidade sonora do marabilloso mundo interior.

Pretendía o amentado catedrático de Estética que os presos recapacitasen na solemnidade e grandeza da hora en que os seus versos foron publicados, verán de 1940. "A data pode resoar con maxestade nos vindieros anos -vaticina-. España está en ocasión propincua de volver ser instrumento da Providencia: evanxelizadora, redentora de pobos, pimpollo da cristiandade. Somos envexa das xentes, e guíanos a espada máis limpa dos séculos modernos. Isto non é fanfarronada, senón verdade certísima". Finalmente, José María Sánchez de Muniaín estimulaba aos reclusos desta guisa: "Sentide españois e conquistade a liberdade física mediante a do espírito, pensando que a liberdade da alma está no exercicio do ben. Lograda esta, aquela virá por riba. Entón serán as vodas de España, celebrando a súa unidade, liberdade e grandeza".

Nunha deses cárceres, a de Alacante, falecería enfermo e aterido, o 28 de marzo de 1942, un dos poetas reclusos cuxa obra vive entre nós e cuxa condena á morte non foi anulada recentemente -tal como reclamou a súa familia- polo Tribunal Constitucional. Esa condena ditouse en 1940, o mesmo ano en que Sánchez de Muniaín daba á propaganda a súa Musa redimida. Contan que a Hernández, no seu leito de morte, ninguén lle puido pechar os ollos, e así escribiu Aleixandre:

No lo sé. Fue sin música. /Sus grandes ojos azules/ abiertos se quedaron bajo el vacío ignorante, /cielo de losa oscura, /masa total que lenta desciende y te aboveda, / cuerpo tú solo, inmenso, / único hoy en la Tierra, /que contigo apretado por los soles escapa