Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

José Luís Aranguren: Dinamita filosófica contra o franquismo

O CSIC dixitaliza a correspondencia do catedrático represaliado con intelectuais e exiliados


As cartas, escritas entre os anos trinta e setenta, mostran a súa rigorosa batalla intelectual durante os anos escuros do réxime

"Mostramos a nosa repulsa cara á inxusta violencia da que vostede foi obxecto, motivada pola súa actitude profundamente ética". Estas palabras de apoio foron dirixidas ao profesor José Luís López Aranguren (1909-1996) nunha carta mecanografiada o 14 de outubro de 1966. Estaba asinada por todos os seus alumnos da cátedra de Ética e Sociología da Complutense e con ela pretendían mostrar o seu desengano ante a expulsión a perpetuidad da universidade sufrida polo filósofo en 1965. Non foi o único: os profesores Agustín García Calvo e Enrique Tierno Galván tamén foron purgados polas autoridades franquistas tras as protestas estudantís iniciadas en Madrid en 1965.

Non foi o único alento que recibiu Aranguren naqueles meses de zozobra. O 3 de xuño daquel ano, o escritor e editor Carlos Barral remitiulle unha carta manuscrita con membrete da editorial Seix Barral na que tachaba a destitución de "repugnante farsa en que che victiman ". E asinaba: "Conte incondicionalmente comigo". Mesmo Joaquín Ruiz-Giménez, que fora ministro de Educación entre 1951 e 1956, espetoulle noutra misiva un contundente "ofrézcome para recurso contencioso".

Todas estas mostras de apoio (máis de 400 cartas), que se atopan no arquivo que Aranguren doou tras a súa morte en 1996 ao Instituto de Filosofía do Consello Superior de Investigacións Científicas e que foi recentemente dixitalizado, chocan coa documentación oficial que manexou o réxime de Franco durante aquel tempo e coa que tentou justificar a expulsión do profesor.

Os diarios "Arriba" e "Pobo" deostaban as clases do profesor

De portas para fóra, á opinión pública só lle chegou o repudio do filósofo a través da carta que se enviou desde Presidencia do Goberno marcando a pauta de por que se destituía ao profesor. Ou os artigos publicados nos diarios Arriba e Pobo, que deostaban as clases do profesor.

Tamén a Igrexa degradoulle con textos como o do 12 de maio de 1965 do Consello Diocesano de Homes de Acción Católica, que a través do cardeal Bueno Monreal prohibe a presenza de Aranguren coñecido católico, por outra banda nuns actos que se ían a celebrar en Sevilla: "Non admitimos que no Salón de Santo Tomás deste palacio interveña o profesor Aranguren; que tampouco poderá ser admitido en ningún outro local eclesiástico".

A facilidade do réxime para justificar esta acción (a Aranguren atacóuselle por arengar aos estudantes revoltosos daqueles anos), é un síntoma que explica a enfermidade que vivía entón España: a aversión total á intelectualidade, o estudo académico e a diversidade de ideas.

O seu catolicismo non lle librou de ser repudiado pola Igrexa

A dixitalización do arquivo de Aranguren, que se compón de máis de 20.000 documentos, entre eles 19.305 cartas, gardados nunha cámara da Biblioteca Tomás Navarro Tomás, permite aos investigadores coñecer de primeira man aos seus protagonistas. A familia de Aranguren doou o arquivo ao CSIC en 2009 (aínda que se atopaba alí desde 1998). A partir de agora poderase consultar dixitalmente.

"Moitas das cartas falan de cuestións prácticas, pero rezuman todo o que estaba a ocorrer neses momentos. Son moi interesantes para reconstruír a historia de España", explica a este xornal a investigadora do CSIC Ana Romero mentres mostra parte da correspondencia e documentación, como a que xerou o seminario Ciencia e Cultura, montado por Eugenio D'Ors á súa chegada á universidade en 1955.

"Están as notas das conferencias. Eran os sábados pola mañá e por alí pasaron intelectuais como Michel Foucault, Pierre Bourdieu. El dixo que non quería formar unha escola, pero como insiste Javier Muguerza, si creou unha escola crítica e activista", engade Romero.

Destes anos universitarios, o arquivo documenta as reflexións de Aranguren sobre a reforma universitaria. Por exemplo, os seus grupos de traballo sobre o que tiña que ser a universidade e a democracia.

Foucault e Bourdieu asistiron ás súas conferencias universitarias

"Agora podemos estudar as preocupacións que circulaban na intelectualidade da época, os desvelos dos responsables de como pensamos agora. A el preocupáballe a ética e a relixión, pero como pensamento que articula como chegar á sociedade. O seu traballo consistiu en tentar comprender as cousas dunha forma máis holística. Por iso o seu arquivo ten interese para un filósofo, pero tamén para alguén interesado na literatura ou a historia da arte", abunda a investigadora.

Ademais da súa época universitaria e a expulsión, que obrigou ao profesor a exiliarse a California, os papeis descóbrennos ao mozo Aranguren. Ao intelectual que loitou na guerra co bando nacional e a aquel que nos anos corenta mantivo relación cos exiliados.

Como lembrou a súa filla Isabel López-Aranguren en 2009 con motivo dunha exposición dedicada ao seu pai, entre a correspondencia daqueles anos destaca a que mantivo en 1938 co seu amigo Julián Barrenechea. Nela móstrase, principalmente, o misticismo relixioso dun Aranguren que acababa de terminar a carreira de Filosofía e Letras e que volvía enfermo a casa despois de batallar na fronte.

"El xa era unha persoa moi formada desde antes da guerra. É moito máis coñecida a súa etapa da Transición, pero naqueles anos el rodéase de persoas como Eugenio D'Ors, Pedro Laín Entralgo, Gabriel Ferrater" Xente formada que despois se encargou de abrir espazos interesantes para o mundo da cultura. Sen estes anos corenta non podemos pensar no Aranguren do sesenta", explica Ana Romero.

En EEUU, falou de Laforet e Ferlosio como exemplos de resistencia

De feito, un dos camiños máis peculiares é o que tomou desde a ortodoxia católica dos seus anos xuvenís á heterodoxia cristiá, renegando nos seus últimos anos da xerarquía que tanto lle torpedeou nos seus últimos anos da universidade.

Máis políticas son as conversacións que José Luís Aranguren mantivo con exiliados como Jorge Guillén, Francisco Ayala, Juan Marichal ou María Zambrano. "Nas súas cartas fala da censura sen parar. El insiste en que é necesario que exista unha opinión pública", apunta Romero.

O 20 de agosto de 1953, Guillén escribiulle: "Se o que se necesita é iso, diálogo, comprensión, tolerancia! A súa actitude é tan cristiá como liberal. (...) Que triste e canto se prolonga esta situación!". Zambrano, pola súa banda, lembráballe o 9 de decembro de 1965 que el "foi o primeiro en falar con nobreza e afán de entender de nós, os que andamos fóra, e eu nunca o esquecín".

Outros exiliados explícanlle as razóns de saír de España. En 1953, desde Berkeley, José Fernández Montesinos sinaláballe que "ningún republicano español, intelectual ou non, emigrou por solidariedade con Negrín (...) os máis se han ir porque a atmosfera resultáballes irrespirable". Aranguren quedaría até 1965 no que o réxime envenenó o seu maxisterio. A súa botella de osíxeno acabouse e deixou o país. Non volvería até despois da morte de Franco en 1976.

"Durante o dez anos que pasou fóra de España tivo que buscarse a vida como calquera profesor. Alí non podía dar clase, así que fixo un lectorado de español. Pero é moi interesante a correspondencia que tamén mantén cos que se quedaron aquí. En Estados Unidos ensinaba os libros de Carmen Laforet e Rafael Sánchez Ferlosio. El mostra esa literatura desa época, que é unha resposta á España franquista desde dentro", sostén Ana Romero.

Maio quente

Desta época son interesantes as cartas que mantén con Jesús Aguirre, entón editor de Taurus, e posteriormente duque de Alba ao casar con Cayetana de Alba. Nestas misivas, Aguirre dáballe boa conta dos acontecementos que se sucedían: "Termino esta carta nun maio que se presenta quente. Obreiros mortos en Barcelona pola policía (...) O bispo auxiliar insultado polos guerrilleiros", escribiulle o 2 de maio de 1973.

En Estados Unidos, Aranguren tomou boa conta da vangarda cultural. Nun libro editado con motivo da exposición de hai dous anos, Soidade Puértolas, que foi alumna súa en California, lembráballe como unha persoa que se comportaba igual en clase que fose. "O obxectivo de Aranguren era facernos pensar, que nos fixésemos preguntas, suscitarnos dúbidas (...) Nunca tiña présa. Terminábase a clase e seguía sentado, ou se levantaba amodo e quedaba un intre de pé, falando cun alumno", lembraba a escritora.

"O seu obxectivo era facernos pensar, que nos fixésemos preguntas"

O regreso do profesor a España é a parte máis coñecida de Aranguren. O seu traballo na Transición, época na que escribiu múltiples artigos para os novos medios de comunicación, forma xa parte da historia daquela época, aínda que aínda emocionan as fotografías de axénciaa Efe no seu primeiro día de volta á súa cátedra da Universidade Complutense o 18 de outubro de 1976 con todos os alumnos aplaudindo en pé.

O arquivo, aberto para calquera que desexe indagar na vida e obra de José Luís Aranguren, mostra todas estas caras.  "El era moi desposuído. Cando morreu, os seus fillos repartíronse un reloxo, unhas medallas e pouca cousa máis. Pero foi moi prolijo á hora de conservar o seu legado intelectual", resume Ana Romero. Agora, ademais, o lago ábrese a todo o mundo en formato dixital.