Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

Jesús Pueyo (faleceu aos 90 anos)
Jesús non quería chorar ante os xuíces

Estaba citado hoxe no Supremo para relatar o fusilamento do seu pai e outros cinco parentes
Ensaiou moito para non emocionarse, pero morreu hai uns días



Jesús Pueyo sinala os nomes dos seus familiares no monólito aos fusilados en Uncastillo.

Jesús Pueyo estaba moi nervioso pola súa citación para declarar hoxe no xuízo contra Baltasar Garzón pola investigación dos crimes do franquismo. Coa súa muller, Ana, ensaiara até a saciedade a escena, porque lle preocupaba moito emocionarse. Non quería chorar diante dos maxistrados. Necesitaba toda a enteireza do mundo para relatar entre togas que os falanxistas mataron o seu pai, a tres tíos e a dúas curmás nun pobo, Uncastillo (Zaragoza), onde non houbo fronte de guerra. E que se acudira á Audiencia Nacional era sinxelamente porque non era capaz de atoparlles só. Pueyo morreu o 5 de xaneiro, a menos dun mes de contar a súa historia, como quería, a un tribunal.

A súa esposa, Ana, promete agora "continuar a súa loita", que comezou fai moito, cando ninguén se atrevía aínda a falar dos seus mortos. Jesús deuse présa. En 1977, dous anos despois da morte de Franco, xa lle estaba escribindo ao Rei pedíndolle axuda para atopar as fosas onde estaban os seus familiares. Non contestou. Despois escribiulle a Aznar, a Nacións Unidas, ao Tribunal Europeo de Dereitos Humanos, á Conferencia Episcopal... Nada. "Bueno, si -lembra a súa muller-, Rouco Varela enviounos un librito que falaba sobre a necesidade de perdoar ao inimigo". Ninguén o entendía. Pensaban que quería vinganza ou diñeiro. "E non era iso".

"O que quería Jesús era que a xustiza lle recoñecese que ao seu pai, aos seus tíos, ás súas curmás... leváranllos sen que fixesen nada malo. Que os mataron. E que lle axudasen a buscalos. Quería dicirlle ao tribunal que tomase cartas no asunto dunha vez por todas. Que os familiares sós non poden pescudar onde están os desaparecidos. Que unha democracia que ten a miles de españois aínda en fosas e cunetas, ten os pés de barro". Ninguén pareceu entendelo, ata que, tras recibir varias denuncias como a de Jesús na Audiencia Nacional, o xuíz Garzón interpretou que podía tratarse de crimes de lesa humanidade e abriu unha causa contra o franquismo.

Para Jesús, a Guerra Civil empezou o 21 de xullo de 1936, tres días despois do golpe. Volvía de recoller leña no campo, cando lle pararon dous camións e un coche dos que se baixou un grupo de mozos. Que saúdes, dixéronlle. "Dei Arriba España". Pueyo levantou o puño. "Enfadoulles moitísimo e leáronse a darme golpes coas culatas dos mosquetones", deixou escrito nas súas memorias, Do inferno ao paraíso. Mentres lle pegaban, discutían se matarlle ou non. Finalmente, decidiron que si. Ata que un preguntoulle que anos tiña: "O mes seguinte fago 15 anos", respondeu. O que preguntara, parou a execución: "Que saberá este rapaz destas cousas", dixo, antes de deixarlle ir, moído a golpes.

O 30 de xullo de 1936, os falanxistas mataron á súa tía Francisca. "Só por ser de esquerdas", conta Ana. Despois, mataron ás súas dúas fillas, Lourdes e Rosario, de 20 e 24 anos, "por coser unha bandeira republicana que lles encargou o PSOE". A elas dous non só matáronas, segundo denunciou Pueyo nas súas memorias: "Violáronas e queimáronas". "Sabémolo porque os asasinos presumían e a xente ouviulles", relata Ana. "O suceso conmocionou o pobo porque todo o mundo coñecíaas, eran moi boas costureras, e moi guapas". O pai das dúas mozas e marido de Francisca morreu pouco despois. "De dor e de pena", dicía Jesús.

Foron o catro primeiras vítimas. Os falanxistas non tardaron en ir buscar ao pai de Jesús. "A miña nai e os meus irmáns quedamos mudos, non puidemos facer nada", escribiu nas súas memorias. Á mañá seguinte, Jesús viu o camión en que llo levaban cun grupo de homes. "O meu pai tapouse a cara porque non quería que lle vise nese estado. Estaban todos ensanguentados, foran golpeados con saña. Un deles, o carpinteiro, amigo do meu pai, tiña un ollo saído. Foi horroroso velos así", escribiu Jesús. Xa non volveron verlle. Era 2 de agosto de 1936. Jesús Pueyo Prat tiña 44 anos e cinco fillos, que durante os seguintes anos ouvirían moitas veces: "Aí van eses rojillos".

Os falanxistas mataron a outros dous tíos seus. De modo que a avoa de Jesús, Magdalena Prat, viúva "o seu primeiro marido morrera na guerra de Cuba e ao segundo, na de África", perdeu a mans do franquismo ao seu catro fillos, e a dúas netas. Non puido enterrar a ningún.

Jesús non quería falar só da súa familia hoxe no Supremo. Documentara até 138 asasinatos de veciños de Uncastillo, entre eles o do alcalde, Antonio Plano, que os falanxistas anunciaron para que os seus paisanos visen como lle mataban na praza do pobo. "Unha vez abatido, seguíronlle toda clase de bastos xestos ante o seu cadáver, patadas, tiros. Un dos seus verdugos, Juanillo, o hojalatero, frenético coa algarabía formada ante o cadáver, cortoulle as dúas pernas cunha aixada", escribiu nas súas memorias. "Despois, leváronllo e nunca se soubo onde o deixaron".