Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

A Memoria que estala

Constantino Fernández perdeu ao seu pai en 1936 e na súa familia nunca se falou do tema. En 2009, a súa filla descubriu a verdade sobre o seu avó. Viaxaron a España, exhumaron o corpo e ela sumouse á causa polos crimes do fascismo.





"Non digas nada. Non preguntes nada." En Villanueva de Valdueza, o pobo onde hai 76 anos naceu Constantino Fernández, non houbo grandes batallas, pero as fosas comúns multiplicábanse baixo os campos sementados e á sombra dalgunha árbore no monte. Cando el era un neno, os maiores falaban en voz baixa. Apenas se choraban aos fusilados. A consígna era calar. "Tino" viviu até os seus 17 anos nesa paraxe de Ponferrada, provincia de León. O seu pai morrera cando el tiña un ano e medio. Chamábase Antonio Fernández e todos o coñecían como "O Cesterín". Araba a terra de sol a sol no pequeno pobo español e, cando chegaba a tempada de colleitas, os seus cestos feitos con follas de álamo multiplicábanse entre os poboadores. Morreu aos 24 anos, deixando a "Tino", a un bebé de meses e á súa muller, que falecería aos poucos anos.

O tempo pasou e Tino deixou de facerse preguntas. Recentemente aos 75 anos, xa de avó, soubo que o seu papá Antonio Fernández é unha dos miles de vítimas que se cobrou o franquismo. Fora fusilado "a consecuencia da loita contra o marxismo", segundo di a súa acta de defunción. Quen o descubriu foi Adriana, a súa filla que hoxe conforma a querela que desde Arxentina demanda ao Estado español polos crimes contra a humanidade cometidos durante o réxime fascista.

Tino acomódase na súa cadeira e aclárase a garganta. "Dicíasme...? Ah, si. Co meu irmán acababamos de perder ás nosas avoas, e unha tía que xa vivía en Arxentina tróuxonos para Buenos Aires. Foi no ano ?52. O meu papá morrera cando eu tiña un ano e medio. E mamá, cinco anos despois. Eu quedeime coa miña avoa materna, e o meu irmán coa familia do meu pai."

Que sabía entón do seu papá?

"Nada. A miña avoa Luisa contábame que cando o viñeron a buscar, chegaron, tirárono ao chan e, aí nomás, empezáronlle a pegar. Mallábano entre varios, mentres lle sostiñan as mans desde atrás, ata que o mataron. Pero moito non nos querían dicir. Todo era silencio por ese tempo. Moito despois, cando ela morreu, traballei de criado arando a terra nuns campos dun veciño. E sempre pasaba un que me dicía: ...Viches aqueles garavanzos, aquel centeo que está tan alto no medio? Iso está abonado co teu papá, el está aí abaixo". Era un cuadradito á beira dunha estrada onde o pasto crecía moi verde. Eu pasaba con frecuencia por alí e moitas veces quedábame sentado mirándoo. Pensando se podería ser certo que el estivese aí abaixo.

Quen o levou?"

"A miña avoa, que viu todo, non o dixo nunca. A min contoumo moito despois un veciño de San Esteban de Valdueza. ?O problema foi que en Pedragales o teu pai estaba a traballar cando uns soldados dixéronlle: 'Antonio, anda a buscar a non se quen que temos que falar con el'. Parece ser que o meu pai sabía que ían matar a esta persoa e, no canto de mandala para o pobo, advertiulle que debía escapar. Logo, dixo que non o atopou. Pero alguén o delatou, e ao día seguinte fórono a buscar. Matárono, sen preguntar nada.

A quen ían asasinar?

"Recentemente este ano, a miña filla, Adriana, conseguiu develarlo. Querían a Nicasio Astorgano, o gobernador republicano de San Esteban de Valdueza, onde vivía o meu pai. Pero nese entón, non o sabía. Había un pacto de silencio. Non digas nada. Non preguntes. Ninguén ía responder, nin os mesmos do pobo sabían en quen se podía confiar."

Vostede tiña que sacar as súas propias conclusións...

Non, non o facía. As fosas eran algo común. Recordo que a miña avoa sempre pelexaba como can e gato cunha veciña que tiñamos á beira da casa. Sempre lle dicía: 'Merecido tíñalo. Ao meu xenro, o teu marido poderíao salvar e non quixo e agora ti non sabes onde está o teu'. O seu esposo pertencía a un grupo de falanxistas (membro do partido franquista A Falanxe) que se dedicaban a roubarlle á xente do pobo, sacábanlle as colleitas, os animais. Aos da súa clase, matábanos os mesmos franquistas porque eran unha mancha para eles. Aínda que traballaban para o seu grupo, non lles conviñan cando xa os tiñan demasiado tachados. Pero iso soubémolo moito despois.

Ían parar tamén ás fosas comúns?

"Si. E no Bierzo houbo moitas, moitísimas. A zona non foi un campo importante de enfrontamento, pero si había moitísimos que apoiaban ao bando republicano. Entón, foi unha das zonas onde máis fosas comúns houbo. Unha vez estaba a levar a pastar ás ovellas e vin como un labrador enganchaba co anciño un cadáver. Á xente matábana, tirábana no campo, entre os yuyos, e ninguén dicía nada. Enterráballos en silencio.

O terrorismo de acá

Adriana Fernández asente coa cabeza. Comprende perfectamente o que é vivir o silencio. O golpe do '76 atopouna con trece anos. "Moitos me dicían que a Xunta chegara para estabilizar o país. Ao meu papá nunca o escoitei falar de política -"eu sempre pensei que non era san meterme", acouta Tino". Mandáronme a un colexio ultracatólico da zona onde, salvo excepcións, estaban co réxime; na miña familia nunca houbo un desaparecido; no barrio, se o había, eu nunca me decatou; non tiña compañeiros desaparecidos. Vivía nunha burbulla. Íame comendo o que ía lendo nos diarios, que os mortos eran todos subversivos. Crin iso ata que empecei a escoitar outras voces e caín en que se viviu un horror que pasara por alto."

Que voces?

"Cando comecei a exercer como catequista. Nunca fun de quedarme a dar unha charla. Eu saía aos barrios, e aos máis pobres do conurbano. Por exemplo, acá en Tigre, por Vila Garrote ou O Palito, que é unha vila que xa non existe. Empezaba a escoitar testemuños sobre persoas desaparecidas, de persoas que foran torturadas. Cousas que me facían expor "que é o que me perdín?". Empeceime a involucrar coas causas dos relixiosos que foron asasinados. Angelelli e Mugica foron os dous alicerces. Ponce de León, as monxas francesas.

Quixo coñecer as súas traxectorias

Quería que se coñeza a historia desta xente. Porque se falaba da nai Teresa, de iconas que o Vaticano os tiña ben altos. Pero non dos nosos, era como que 'matárono, pero non é un mártir'. En Tigre, temos un cura asasinado por dar unha misa cando os obreiros do estaleiro Astarsa foron masacrados na ditadura. Hai rúas co seu nome, Pancho Soares, pero a cúpula da Igrexa nunca deixou que se fixese a denuncia.

Que lle dicían os seus pares cando falaba destes temas?

Dicíanme que non era catequese o que eu estaba a facer. Era obvio que estaba a tocar temas que aos curas molestábanlles moito. Creo que me botaron de todas as parroquias de Tigre. Pero calar, non me calaron nunca. Prefería irme. Xamais dei volta o discurso: dicir 'bo, para quedarme, fágoo máis livianito'. Ademais, como eu apoiaba a despenalización do aborto, o matrimonio igualitario e os xuízos de lesa humanidade, tíñanme pola ovella negra.

Sempre apoiou estas loitas?

Non. Antes tiña un peso moi forte o que dicía a Igrexa. Foi a ditadura: vin unha hipocrisía explícita e como desde un poder, o relixioso, pódese someter a unha persoa, facéndolle crer que se pensa dunha maneira ou a outra vai ir ao inferno. O medo inflúe dunha maneira tremenda, sobre todo nos máis pobres. Recentemente cando entendín iso, produciuse o crebe e puiden reformularme o resto. Agora formo parte do Movemento Ecuménico polos Dereitos Humanos e ensino a teoloxía desde outro lugar. Para a Teoloxía da Liberación, Xesús foi un revolucionario que creou un movemento e, por ser fiel a esas conviccións, foi asasinado. Non vemos as cousas tan celestiais, e iso fai que a fe se che converta nun motor de loita. Non nunha velita para rezar.

Loita en dúas beiras

Sobre o seu avó non sabía moito. Até hai pouco máis dun ano non se lle ocorreu asociar a súa historia coa da ditadura franquista. Coñecía as anécdotas do seu papá sobre o seu avó e as travesuras que facía en España. "Pero, por moitos anos, crin que fora vítima dun crime común, dunha pelexa entre veciños. En 2009 estaba a facer un curso sobre o Terrorismo de Estado no Instituto Espazos para a Memoria, onde estaba a ESMA, e cando vimos o tema do franquismo fíxome un click. Eu sabía polo que me contaba papá que o meu avó, Antonio Fernández, estaba enterrado no medio dun campo, na montaña. A data do seu asasinato, 1936, pechaba. Por que estaba aí se a miña avoa está enterrada no cemiterio" Nin o meu papá nin o meu tío sabían por que o mataran. Entón comuniqueime coa Asociación para a Recuperación da Memoria Histórica (ARMH), en España, a quen vou estar sempre moi agradecida, e pedinlles axuda. Mandáronme a acta de defunción do meu avó na que dicía que foi morto "na loita contra o marxismo...".

Tino se despabila do sopor de media tarde. "Eu lembraba exactamente onde estaba", conta. Ambos sabían que querían exhumarlo. Pero Adriana iría por máis: "Xusto cando estabamos alá facíanse aquí os xuízos pola ESMA, o que me doeu moito, por non poder estar presente. E mentres desde Arxentina dabamos o exemplo ao mundo, en España non hai conciencia, e menos con este goberno de Mariano Rajoy. Eu quería xustiza, por el e polo meu pai, que puido continuar a súa vida na súa terra, que quedou completamente orfo tan cedo, por min mesma, que non puiden coñecer ao meu avó".

Sabía que ía iniciarse a querela polos crimes do franquismo desde Arxentina?

Non. Pero tiven a sorte de coñecer ao xuíz federal Carlos Rozanski, que me falou dos xuízos de lesa humanidade, que non prescribían, que un podía apelar ao principio de xustiza universal. Aínda que me estaba falando do que pasou acá en Arxentina, deume pé para o paso que ía dar. Dicía tamén: "Non quedemos co corpo, temos que buscar xustiza". Porque co corpo, podés chegar á verdade. Pero a verdade é estática, a Xustiza en cambio é dinámica.

Iso cando foi?

En decembro de 2009. A principios do 2010, a xente do Movemento Ecuménico polos Dereitos Humanos avisoume que se ía a iniciar esta querela e saín disparada. Presentouse a causa en base ás denuncias de Darío Rivas polo seu pai e de Inés García Folgado polo seu avó. A miña polo meu avó, Antonio Fernández, integrouse a principios de 2011. E por ese tempo chamáronme da ARMH e dixéronme que cando podiamos viaxar para exhumar os restos. Foi moi forte. Apareceu todo,  di, e mostra a foto do esqueleto completo, achado no preciso lugar que sinalou Tino, en Villanueva de Valdueza.

"Setenta e cinco anos aí, e non lle faltaba nin un dente -apunta Constantino-. As emocións foron moi fortes. O meu irmán tiña dous meses e nove días, e eu un ano e medio cando el morreu. Ningún ten un recordo del e tampouco había fotos. Hai que ver como sae un óso e o outro. A cabeza completa. Viámolo por primeira vez, pero viamos o seu esqueleto."

Os forenses dixeron que tiña unha ferida de arma branca, un tiro detrás da orella e outro polas costelas -acouta a súa filla-. Aparentemente apuñalárono, deixárono que se desangrara e rematárono dun balazo. Víase que non foi un fusilamento así nomás, foi con saña. Fixérono para aleccionar aos veciños.

Constantino agrega que un integrante da Asociación díxolle: "Tino, nótase que este home foi enterrado con todo o agarimo do mundo". Porque ao corpo cruzáranlle os brazos, deixáronlle postas as alpargatas e tiña como unha almofada de terra para que apoiase a cabeza.

"O que me angustia é non poder porlle un rostro, porque non hai fotos del. A única imaxe que vou ter é esa, e iso é duro -comenta Adriana-. Aínda por riba, xusto cando estabamos alá facíanse os xuízos pola ESMA e doeume moito non poder estar presente porque se facía xustiza polas Nais de Praza de Maio e polas monxas francesas con todo o que fixera Astiz. Ademais chocoume moito todo ese contraste.

Por que?

Porque mentres na Arxentina estabamos a dar o exemplo, en España non houbo un só funcionario que accedese ao meu pedido de asistir á exhumación ou, logo, ao enterro. Sentín que non había a máis mínima vontade do Estado por facer memoria. E quizá tampouco haxa moita conciencia entre a xente.

Constantino lembra que "achegouse moitísima xente maior a ver a exhumación". "Si, velliños que durante todos eses anos nunca puideron declarar, contar a súa verdade -agrega a súa filla-. Dixéronme que o meu avó era unha persoa cunha intelixencia enorme, cunha capacidade xigante."

Sabían por que o asasinaran?

Non sabían se tiña unha afiliación política, se era da UXT (Unión Xeral de Traballadores) ou da Casa do Pobo. Pero todos dicían que fora por salvar a Nicasio Astorgano, o gobernador de San Esteban de Valdueza, que despois morreu no cárcere. No pobo ao meu avó coñecíano como "Cesterín" porque o sogro era o cestero, o que facía os cestos con follas de álamo para recoller as vendimas e nótase que el o axudaba. Era moi novo, tiña 24 anos cando morreu.

Lembrábano a pesar de pasar tantos anos.

- É que era unha aldeíña pequena, di Constantino.

E a súa filla agrega: "Dicían que era unha persoa moi querida por todos e que o papá del, o meu bisavó, morreu ao pouco tempo, produto da angustia polo asasinato do seu fillo. E a súa mamá, din que ía ao portal da Igrexa de San Esteban e cantaba "Cara ao sol", o himno da Falanxe Española, pero co brazo esquerdo alzado e o puño pechado "como os socialistas e os comunistas". Ninguén se atrevía a tocala, era unha muller brava".

- Ha! A avoa Josefa, lembra Tino.

- A min sempre me preguntaron de onde me viña o zurdaxe -remata Adriana-. Bueno, víñame de aí, da miña familia.