Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

Os ´sen nome´ das fosas de Aranga

Historiadores da Coruña retoman a campaña de recollida de documentación do maior enterramento do franquismo en Galicia tras localizar ao irmán dun paseado en Vilarraso



Manuel Monge, Emilio González, Santi Fervenzas e Alfonso Blanco

Só as familias e os veciños poden aclarar as incógnitas das fosas do franquismo. O obxectivo da Comisión da Recuperación da Memoria Histórica da Coruña é pór nome e apelidos aos 29 paseados que xacen no cemiterio de Vilarraso (Aranga), o maior enterramento da ditadura en Galicia. Polo momento, os historiadores só teñen identificados a nove dos represaliados enterrados na zona. O último, o irmán do coruñés Emilio González Ledo, desaparecido en outubro de 1936  "Sacádeme de aquí canto antes". A nota de auxilio que enviou desde o cuartel da Garda Civil da Coruña chegou aos seus familiares, pero os intentos de dar co seu paradoiro foron en balde. Ao día seguinte da súa desaparición, José Luís González Ledo xa non estaba nas dependencias policiais. Xa transcorreron máis de 70 anos desde que o mozo coruñés foi paseado e enterrado na maior fosa do franquismo en Galicia -a de Vilarraso (Aranga)- e os seus restos aínda non descansan en paz. No cemiterio de Vilarraso, xacen os corpos vencidos de 29 fusilados durante a Guerra Civil, pero até o momento os investigadores tan só foron posto nome e apelidos a nove deles. O último, José Luís González Ledo. Para tratar de localizar ao resto de familiares dos 20 represaliados N.N. -do latín nomen necio, en español de nome descoñecido-, a Comisión da Recuperación da Memoria Histórica da Coruña (CRMH) retomou unha campaña lanzada hai xa un ano para que familias e veciños venzan o "medo" que lles persegue desde os escuros anos de represión e dean resposta ás incógnitas sobre a fosa de Aranga.

Uns poucos atrevéronse a dar o paso e romper co silencio imposto en centos de familias que teñen aos seus mortos en cunetas, montes ou tapias de cemiterio. É o caso do coruñés Emilio González Ledo, que onte relatou en público a procura do seu irmán José Luís, iniciada pola familia a mesma noite da súa desaparición, en outubro de 1936.

"Fórono a buscar ao café onde estaba a botar a partida", lembra Emilio, de 85 anos. A primeira noticia que tiveron de José Luís chegou pasadas o dez e media da noite da súa desaparición. "Presentouse na nosa casa un paisano, ou polo menos viña de paisano e entregounos unha notita moi concisa: 'sacádeme de aquí canto antes'. Estaba no Cuartel da Garda Civil da Coruña. Á primeira hora da mañá, alí xa non estaba". Acompañado por membros da CRMH da Coruña, González Ledo respondeu a aqueles que apostan por non remover o pasado e non abrir vellas feridas. "Cada un ten a súa preocupación. A miña irmá tentou hai décadas recuperar os seus restos. Entón non había as facilidades de agora, non quedaba outra que calar e agachar as orellas. Hoxe podemos recuperar os seus restos e darlle unha sepultura digna".

Ese é o obxectivo polo que a CRMH da Coruña decidiu retomar a campaña informativa sobre a fosa de Aranga -incluída nunha listaxe de fosas na Coruña e comarca con máis de 600 represaliados-. "É unha cuestión de xustiza reivindicar a loita de quen loitaron pola democracia e a liberdade", apuntou o presidente da CRMH da Coruña, Manuel Monge, en alusión aos "máis de 100.000 persoas que seguen nas cunetas sen ningún tipo de recoñecemento".

"Que por que (matárono)? -preguntouse Emilio-. Sería porque era republicano. Outra causa é que viviamos no mesmo edificio da xeral Caridade Pita", xefe da 15 Brigada de Infantaría da Coruña e fervente republicano.

Ao acto celebrado en Casa Museo Casares Quiroga tamén asistiu Santiago Fernández "Santi Fervenzas", e Alfonso Branco, sacerdote de Guitiriz. "Aínda hai moito medo, sobre todo das testemuñas. Ten que vencelo e contar o que saben. Iso é o que fai falta porque o tempo acábase", reclamou Santi Fervenzas. "Aínda é unha páxina escura da Historia da que a xente non quere falar -ratificou Alfonso Branco-. Necesitamos recuperar a memoria e dignificar aos nosos veciños".

En total, segundo datos do proxecto Nomes e Voces do tres universidades galegas, máis de 5.000 galegos desapareceron durante a Guerra Civil. As últimas investigacións sobre a fosa de Aranga revelan que non só o cemiterio de Vilarraso senón tamén outros puntos do municipio foron elixidos para enterrar aos paseados en localidades limítrofes. Lugares como A Costa da Sal, Ponte da Castellana ou a curva da Reborica converteron a Aranga nun lugar de memoria marcado polo enterramento masivo de vítimas do franquismo fusilados noutros municipios e mesmo comunidades. Os historiadores certificaron a través de expedientes policiais e causas militares que polo menos 80 represaliados permanecen enterrados no municipio.