Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

Empar Salvador e o incrible caso das fosas de Valencia

O profesor Espinosa reflexiona achega do oportunismo, o revisionismo e outros males presentes na investigación da Memoria Histórica

Francisco Espinosa Maestre préstanos a súa colaboración

Doutor en Historia e unha das principais figuras no estudo e a investigación acerca da sublevación militar, guerra civil e represión franquista.


Entre as súas investigacións e publicacións destacamos "A guerra civil en Huelva", "A xustiza de Queipo en Sevilla", "A columna da morte. O avance do exército franquista de Sevilla a Badaxoz" e ·Contra o esquecemento", obra que inclúe "O fenómeno revisionista ou as pantasmas da dereita española". Ademais é coordinador do proxecto "Todos os Nomes" en Andalucía, coa base de datos do mesmo nome "www.todoslosnombres.org", impulsado pola Asociación Andaluza Memoria Histórica e Xustiza e a Confederación Xeral do Traballo de Andalucía.
Por todos estes traballos, o día 17 de leste mesmo mes de maio, o profesor Espinosa recibiu o premio Andalucía de Memoria Histórica 2010.

O Xurado do Premio Andalucía de Memoria Histórica , reunido hoxe na sede da Consellería de Gobernación e Xustiza, antiga Capitanía Xeral de Sevilla, fallou os galardóns correspondentes ao seu I Edición .

O Premio á traxectoria persoal foi para Francisco Espinosa Maestre historiador e doutor en historia ; coordinador técnico do proxecto Todos os Nomes ; prolífico autor de innumerables libros sobre memoria histórica ; membro da comisión de expertos para a investigación dos crimes do franquismo ; brillante articulista e documentadísimo conferenciante.

Sevilla, 17 de maio de 2010.



Agradecemos ao profesor Espinosa o seu artigo, que reflexiona achega do oportunismo, o revisionismo e outros males presentes na investigación da Memoria Histórica a data de hoxe.



Empar Salvador e o incrible caso das fosas de Valencia

Vivimos nun país onde Enric Marco, presidente da principal asociación española de deportados e que en 2001 recibiu a Cruz de Sant Jordi, contou durante anos a súa experiencia nos campos nazis. Onde Antonio Pastor, premio medalla de Andalucía en 2002 e protagonista dun programa de Canle Sur TV, falaba alá por onde ía do seu paso por Mauthausen. E onde unha xornalista que quixo estar na onda da memoria histórica deixou constancia escrita para sempre da vida heroica de Juan Gila Boza, un comunista infiltrado en Falanxe. Con todo e para desgraza de todos eles, xurdiron aguafiestas que demostraron que Marco e Pastor non pisaran un campo de concentración na súa vida e que Gila Boza non era o que dicía ser senón o contrario: un falanxista infiltrado no PCE, ademais dun delator.

Trataríase dos excesos propios dun país no que durante décadas reinaron o silencio e o esquecemento. Un país onde grazas ao estado dos seus arquivos e ás carencias na investigación uns puideron ocultar o seu pasado e outros pasar polo que non foron. Todos eles deben agradecerllo a aquela modélica transición na que un Martín Vila puido ordenar a destrución dos chamados arquivos do Movemento (os expedientes persoais de Falanxe, por exemplo) como medida complementaria á amnistía que borrou o máis negro do réxime anterior. Cousa lóxica: se se borraba o pasado, para que deixar os papeis cos historiais de todos os que serviron ao fascismo? Así que as grazas deben ir ao modelo de transición e tamén ao catorce anos do PSOE, partido que cando chega ao poder xa dixo o seu adeus a todo iso e para o que todo o relacionado coa guerra civil, como dixo un do seu dirixentes, non era máis que pura arqueoloxía.

Con todo, a investigación histórica desde o oitenta e o movemento en prol da memoria desde fins do noventa deron un envorco á situación. Pero nin sequera aquí, como era previsible, librámonos dos falsarios e os demagogos. De modo que por unha banda temos aos que a diario seguen non negando pero si minimizando o que lles interesa e por outro aos que todo esaxeran. Por iso é polo que uns reduzan as consecuencias da matanza de Badaxoz a uns centenares de vítimas e outros cheguen a falar de miles de persoas asasinadas. Curiosamente ambos parten do mesmo: dun certo fondo de verdade ?dado como nos chegaron os arquivos o estado da cuestión dá pé a calquera cousa? que logo distorsionan ou falsean a capricho. Pois ben, aquí é onde encaixa nosa protagonista, Empar Salvador, presidenta do Fòrum per a Memória de Valencia.

As maiores fosas comúns de Europa

A cousa empezou hai uns anos, a comezos de 2006, co "descubrimento" dunhas grandes fosas no cemiterio desa cidade. Segundo parece a presidenta do Fòrum estivo convencida durante un tempo de que os franquistas ocultaran ás súas vítimas no interior dalgunha das montañas que rodean a Valencia, pero finalmente caeu na conta de que o mellor lugar para que un morto pase desapercibido é entre os demais mortos. De aí a feliz idea de buscar no arquivo do cemiterio e de aí o achado dos libros de Fosa Común: estabamos ante a máis grande ocultación da represión franquista. Que eran os miles de vítimas de Andalucía ou Estremadura comparado co de Valencia? Nada. Ademais, segundo estes investigadores do Fòrum, ao contrario que nesas ou outras zonas do país, en Valencia o franquismo quixera deixar constancia das súas vítimas e detallounas de maneira minuciosa en libros que o Fòrum descubrira sagazmente. O resultado: a matanza do século e as maiores fosas comúns de Europa.

E o descoido reinante é tal que persoas de respectable traxectoria e de probada intelixencia non só creron o disparate senón que se dispuxeron a avalalo dándolle desta forma máis credibilidade. Foi así como a mediados de 2006 unha serie de entidades valencianas como Acció Cultural do País Valencià, a Fundación Cultura de Pau e o propio Fòrum promoveron a creación dunha Comisión de verdade que elaborase un informe sobre as fosas de Valencia. A idea era que para comezos de 2007 xa estivesen constituídos os diversos grupos que formarían a comisión (personalidades nacionais e internacionais, xuristas, historiadores, representantes de institucións, etc.). Con todo esta iniciativa non callou.

Xa entón ouvíronse voces que advertían que algo non ía ben, que existía unha investigación previa de 1993, de Vicent Gabarda, que mostraba outra realidade, que o que habían "descuberto" os do Fòrum non eran as vítimas da represión franquista senón as persoas, desde fetos a anciáns, ingresadas en Fosa Común, unha sección existente en todos os cemiterios españois, entre 1939 e 1945, é dicir, nos anos da fame e da negra posguerra. Esa é a razón de que os atopasen a todos inscritos nos propios libros do cemiterio. Isto era o habitual nos casos procedentes de sentenza de consello de guerra, que pasaban igualmente ao rexistro civil, pero era absolutamente inusual no que se refire á represión realizada mediante o que os golpistas chamaron "aplicación do bando de guerra", é dicir, sen máis trámite que a decisión militar. Pero o disparate de ?as maiores fosas comúns de Europa? resultaba poderoso e crible, e ademais tiña ao seu favor o feito de que Valencia era un feudo do PP, partido oposto frontalmente a todo o que cheire a memoria histórica.

Despois disto nos habemos ir decatando de que, a pesar de todo, Empar Salvador, ademais de recibir varios premios e unha subvención de Vice-presidencia de Goberno, era convidada aos máis diversos foros dentro e fóra de España. O despropósito chegou mesmo á Raíña Sofía, onde se inaugurou recentemente unha exposición dunha artista valenciana, Virginia Villaplana, quen, asesorada polo Fòrum, decidiuse a Narrar a historia das fosas do cemiterio de Valencia. Recentemente Empar Salvador pasou por Arxentina, onde deixou unha clase maxistral sobre a recente historia española. Naturalmente a entrevista que alí lle fixo unha cadea de televisión non deixou de circular por Internet e aparece na páxina Web do Fòrum. Detengámonos nela para ver que di.



A entrevista

En poucos minutos Empar Salvador, á que se describe como "loitadora e investigadora?, dinos que en 1931 España, fóra de Cataluña, era un país feudal, pero que en cinco anos a República colocouno na vangarda de Europa. Para demostralo, nun tótum revolútum, menciona leis como as de sanidade, divorcio, aborto, colectivizaciones de terra, educación, reforma industrial, militar, etc. Naturalmente o entrevistador, que non ten idea de nada, non pregunta nin expón dúbida algunha. Só así se explica a tranquilidade con que a presidenta do Fòrum vai soltando sen parpadear esa sarta de inventos, barbaridades e lugares comúns.

Pero o peor chega despois, cando explica as consecuencias do golpe militar. É aquí onde brillan os seus coñecementos. Por ela decatámonos de que ?non hai pobo en España onde non houbese un campo de concentración?, de que a consecuencia dos traballos forzados morreron ?miles e miles e miles de presos? ou, por exemplo, de que ?só no Val dos Caídos calcúlase que morreron 24.000 presos?. O feito de que na mencionada obra, ao longo dos 18 anos que tardou en construírse, chegasen a traballar algo menos de vinte mil acodes e que, segundo quen o investigaron, caso de Daniel Sueiro, as vítimas mortais non cheguen a vinte resulta irrelevante para E. Salvador.

Tampouco se lle escapa, como non podía ser menos estando en Arxentina, o "inmensísimo negocio do secuestro, roubo e venda de nenos" que houbo durante o franquismo. Aquí debeu guiarse pola intuición ou quen sabe se por investigacións propias, xa que sobre o asunto dos nenos roubados é moi pouco o que se sabe aínda, pola sinxela razón de que non hai apenas documentación e só os testemuños orais han permitido atisbar o problema. Así que ignoramos que fontes permitiron a Empar Salvador falar do "inmensísimo negocio?. Xa sabemos que a ignorancia é moi ousada e que a prudencia adoita ir da man do coñecemento, como demostraron quen investigaron estes feitos, caso de Ricard Vinyes (historiador), Montse Armengou e Ricard Belis (xornalistas) ou Francisco González de Tena (sociólogo).

Pero, sobre todo, a presidenta do Fòrum de Valencia destaca na entrevista o seu achado: os libros de Fosa Común do cemiterio de Valencia. Así foi ?di? como ?todo isto lévame a descubrir seis inmensas fosas no cemiterio xeral de Valencia? que ocupan máis de corenta mil metros. Para ela non tiña dúbida: os franquistas estaban tan seguros do que estaban a facer que deixaron á vista todos os seus crimes. E nada de tres ou catro mil como en calquera cidade similar senón ao grande: 26.300 en seis anos (1939-1945)! E por se houbese algunha dúbida aclara que o político italiano Francesco Cossiga, toda unha autoridade na materia, describiunas como ?as máis grandes da historia europea do século XX?.

O feito de que o historiador Vicent Gabarda establecese que só unha mínima parte desas persoas (menos de catrocentas) poidan entrar na categoría de represaliadas e que o groso da represión se efectuou en Paterna, tamén resulta irrelevante para a presidenta do Fòrum. Así mesmo a constatación, comprobable en todos os cemiterios importantes, de que os restos inhumados en fosa común pasaban ao osario xeral periodicamente e que, por tanto, os que hai nas fosas non teñen relación algunha coa posguerra, tamén é irrelevante.

Estamos ante esas ?mentiras convincentes? sobre as que escribiu Julián Casanova hai uns anos en referencia a Moa e Cía., só que neste caso pola outra banda. Uns axustan o pasado ás necesidades do presente e reducen e minimizan os excesos franquistas; outros fan outro tanto e multiplícanos por cinco. Sen dúbida, fose moi interesante un traballo sobre a situación demográfica da posguerra en Valencia, pero o que non ten sentido é presentar como froito da represión franquista o que en realidade foi consecuencia da situación en que quedou sumida a poboación tras a guerra. Calquera investigador da represión sabe que esa cifra de Valencia é unha barbaridade e que un estudo da cuestión ten a obrigación de diferenciar ás vítimas: asasinatos, sentenzas de mortes, fame, suicidios, accidentes, etc.

A comezos dos anos 80 investiguei os libros do cemiterio de San Fernando de Sevilla e impresionáronme os dous grosos tomos de fosa común. De seguir o ?método? de E. Salvador/Fòrum de Valencia chegase á conclusión de que, entre 1936 e 1945, a represión franquista acabou na capital andaluza con 15.526 persoas, que foron as que ingresaron en fosa común durante eses anos. A cifra sen dúbida colmase os peores presaxios sobre a crueldade de Queipo. Con todo, o estudo a fondo da cuestión e a consulta de investigacións que xa existían entón sobre Cataluña e Andalucía permitíronme afinar máis e concluír que entre xullo de 1936 e febreiro de 1937 ingresaron en fosa común 3.028 persoas asasinadas. Evidentemente as vítimas posteriores, ao proceder na súa maioría de sentenzas ditadas por consello de guerra, non expuñan problema algún á investigación, xa que os seus nomes aparecían tanto no rexistro civil como no cemiterio.

Pero Valencia non só gañou a todas as demais cidades españolas en represión franquista ?para a señora Salvador todo o que non supere a cifra de vinte mil é pecata minuta? senón que ademais agora decatámonos pola mencionada entrevista de que foi ?a última cidade que cae, a que máis resiste ao franquismo?. Debe esquecer que as últimas cidades en caer, dentro do que os franquistas consideraron un paseo militar, foron Alacante, Cartaxena e Murcia. Salvador acaba falando de ?centos de miles de desaparecidos? dos que, segundo ela, lográronse documentar 156.000. De onde saca esta cantidade? É fácil. De engadir aos 130.000 que efectivamente si están documentados, incluídos os 3.128 de Valencia, as súas 26.000.

En calquera circunstancia normal as ocorrencias de Empar Salvador non sairían do seu círculo habitual. A existencia dun caso tan escandaloso como este require que nos preguntemos as súas causas e como é posible que persista. Desde logo xogan ao seu favor os ventos prol memoria que en España sopran desde fins dos 90. Ninguén pode controlar que nun momento de investigación e recordo dun pasado duro e oculto cóense todo tipo de xente, sobre todo a partir do momento en que á historia sumouse a memoria. Curiosamente para esa data indicada xa estaba investigada a represión en Valencia, tanto a que tivo lugar tras o fracaso do golpe militar como a que veu coa ocupación en marzo de 1939. A de Gabarda, Els afusellaments ao País Valencià, de 1993, baseada nos rexistros civís, tratábase dunha investigación guiada polo rigor e os métodos da historia. Pola contra O genocidi franquista a València, o libro do Fòrum e de Salvador, de 2009, carece de rigor ou método algún ?salvo o de copiar todos os rexistros dos libros de Fosa Común sen máis tratamento? e entra dentro do que poderiamos chamar o estilo ?guía telefónica?. Poderán engadirse algunhas decenas de nomes á listaxe de Gabarda pero a clave está aí.

Só as críticas obrigaron ao Fòrum a recoñecer que dentro dos 26.300 ?cifra que nalgún momento pasou a 24.500? había varios grupos, que detallan da maneira seguinte:

-  Represaliados do franquismo: (executados extraxudicialmente, asasinados por malleiras e torturas e mortos por fame, sede, frío, epidemias e enfermidades non asistidas nos cárceres e outros lugares de detención)

- Vítimas do franquismo mortas por fame, frío, malos tratos, epidemias e enfermidades non asistidas debido ás miserables condicións de vida que o franquismo impuxo á poboación.

- Persoas en situación extrema de necesidade ás que as súas familias non puideron pagarlles un enterro digno.

- Indocumentados mortos en circunstancias non coñecidas e explicadas, tamén enterrados nas Fosas.

Pero pouco debeu arranxar isto cando, a comezos deste ano 2010, a Federación Nacional de Foros pola Memoria, presidida por José María Pedreño, decidiu deixar fose ao Fòrum per a Memòria do País Valencià por motivos de orde interna e por ?a falta de rigor na súa investigación das fosas de Valencia?, cuestionada por diversos historiadores entre os que se mencionaba a Vicent Gabarda e Ricard Camil.

Entre a credulidade e a ignorancia

Pero en calquera caso, de que falamos? Parece que todo este despropósito non ten outra orixe que o profundo descoñecemento da materia que se investigaba e un evidente desexo non só de protagonismo senón de chamar a atención con cifras espectaculares, tendencia esta que conta cun enorme arraigamento entre nós e que unha e outra vez conduce ao absurdo de que, dado que a investigación non as adoita confirmar, producen frustración entre os afíns e xúbilo nos contrarios, que aproveitan para negar ou restar importancia á represión franquista. É un fenómeno este que coñecemos ben os que investigamos as consecuencias do golpe militar.

Supoño que todo isto entra dentro dos excesos que inevitablemente leva un proceso como o que se vive en España desde finais dos 90. Alguén os podería chamar excesos da memoria, pero non é xusto que a memoria cargue con isto. En realidade son excesos da ignorancia. O difícil de explicar é por que son tan facilmente aceptados mesmo por quen teñen posibilidade de analizalos. Que os tempos son favorables a dar pábulo a este tipo de disparates non ten dúbida, pero que isto ocorra nun lugar onde a represión foi investigada hai anos complica a análise. Sen dúbida tamén debe influír a tendencia do medio académico a non implicarse en debates sociais.

Este todo vale, que aproveita a extrema credulidade con que é aceptado calquera mensaxe de contido antifranquista por disparatado que sexa, alcanzou recentemente una das súas cimas coa montaxe fotográfica titulado ?Parece-imposible-pero-sucedeu!?. Un texto absurdo no que, entre supostas imaxes do que chaman ?holocausto franquista? como unha fileira de mortos no cemiterio de Badaxoz, unhas nenos vítimas dun bombardeo en Barcelona ou un grupo de homes fusilados ?nos arredores de Madrid?, cóanse unha imaxe de ficción dunha película e o patio do Cuartel da Montaña sementado de cadáveres? Miúdo holocausto franquista! En realidade trátase da ?adaptación? case literal dun tendencioso montaxe sobre o holocausto xudeu con evidentes intencións antiislámicas ao que se lle fixeron unha serie de cambios para adaptalo ao caso franquista. Por iso é polo que o texto, mal escrito ademais, careza de sentido algún e non encaixe coas imaxes. Con todo, algo tan basto coou e non deixou de circular (Anexo).

Enric Marco confesou que o seu interese era unicamente que a xente coñecese mellor o ocorrido aos deportados españois nos campos nazis. Antonio Pastor non tivo tempo de explicar por que se inventaba o seu paso polos campos porque a morte impediullo. Empar Salvador terá que explicar algunha vez que pretende esaxerando, falseando e mentindo sobre feitos tan graves e que tanto traballo está a custar documentar. Benito Bermejo e Sandra Checa, os descubridores dos falsarios Marco e Pastor, dixeron que lles bastou falar con eles ou botar unha simple ollada aos documentos que mostraban para saber que estaban ante falsos deportados. Calquera historiador minimamente versado en represión franquista sabe que Empar Salvador representa un fenómeno alleo ao desexo de coñecer a nosa historia e denunciar os excesos do franquismo.

Fenómenos como ?o incrible caso das fosas de Valencia? apenas afectan á historia pero, con todo, poden causar un enorme dano ao movemento prol memoria, convertido así nunha farsa e cuxo papel na transformación do presente queda anulado por completo. A mensaxe simplificador, maniqueo e victimista de xente como Marco, Pastor ou Salvador pode captar a moita xente predisposta a crer na por outra banda probada maldade do nazismo ou do franquismo. Pero son mensaxes que neutralizan o pensamento, embotan a capacidade crítica e, por tanto, inciden negativamente no presente. Posiblemente a todos eles pérdelles o pracer de ser escoitados e converterse en centro de atención. Pero o dano causado é difícil de medir e o restablecemento da credibilidade e da verdade será moi complicado. Xa habemos visto que a mentira, que a punto estivo de provocar a creación dunha comisión de verdade só para Valencia, logrou coarse até na Audiencia Nacional e que mesmo existiu unha orde de exhumación dunha das fosas. A tentación de xulgar o todo pola parte, é dicir, o movemento en prol da memoria pola actuación neste caso do Fòrum per a Memòria de Valencia, é moi forte e seguro que se dá. A Marco, Pastor e Salvador pouco importábanlles as vítimas do terror; a súa verdadeira preocupación eran eles mesmos e o seu desmedido afán de protagonismo, polo que foron capaces de mentir unha e outra vez.

As persoas que teñen tendencia a crerse este tipo de discursos ou as montaxes que circulan por Internet son vítimas do que poderiamos denominar o virus da credulidade. Sen dúbida, algo disto hai en quen cren, sen cuestionalas, as barbaridades que leva soltando xa hai tempo unha propagandista de si mesma como é a presidenta do Fòrum de Valencia. Quen a premiaron, subvencionado ou convidado a cursos e xornadas saberán por que o fixeron. E é que se ao virus da credulidade únese o da ignorancia os efectos poden ser devastadores.



Anexo

Texto da primeira montaxe: ?Parece imposible! O xeneral Dwight D. Eisenhower tivo razón ao ordenar que fosen tomadas as fotos e films nos campos de concentración nazis? O Holocausto. Cando o Gral. Dwight D. Eisenhower, Supremo Comandante das Forzas Aliadas, atopou ás vítimas dos campos de concentración ordenou que se tomarán o maior número posible de fotografías e fixo que os alemáns das cidades veciñas fosen guiados até aqueles campos para que os visen e enterrasen os mortos. E explicou así os motivos: ?Que se teña o máximo de documentación, fagan films e graven testemuños, porque ha de chegar un día en que algún idiota se vai a plantar e dicir que isto nunca sucedeu?. ?Todo o que é necesario para o triunfo do mal, é que os homes de ben non fagan nada? (Edmund Burke). Isto foi o HOLOCAUSTO: ? e exactamente, como foi previsto fai preto de sesenta anos. Isto foi o HOLOCAUSTO. ?recentemente, o Reino Unido eliminou o Holocausto do seu plan escolar porque ?ofendía? á poboación musulmá, que afirma que o Holocausto nunca sucedeu. (?).

Este e-mail está a ser enviado como unha corrente recordatoria, en memoria dos 6 millóns de xudeus, 20 millóns de rusos, 10 millóns de cristiáns e sacerdotes católicos, que fosen asasinados, masacrados, violados, queimados, mortos de fame e humillados mentres o resto do mundo miraban noutras direccións? (?). Sumar para erradicar a ignorancia e a desinformación coa que pretenden manipularnos. Este email debe chegar ao mundo enteiro? Tradúceo a outras linguas se fose necesario!! Bórrao e serás outro cómplice silencioso. Reenviarlo só levarache dous minutos, eles perderon toda a súa vida??.

Texto da segunda montaxe: ?Parece imposible! O xeneral Franco tivo razón ao ordenar que non tomasen fotos nin films nos campos de concentración españois? O Holocausto franquista. E explicou así os motivos: ?Que se teña o mínimo de documentación, eliminen testemuños, e a todo aquel contrario ao réxime, porque ha de chegar un día en que se vai a plantar e dicir que isto nunca sucedeu?. ?Todo o que é necesario para o triunfo do mal, é que os homes de ben non fagan nada? (Edmund Burke). Isto foi o HOLOCAUSTO? e exactamente, como foi previsto fai preto de sesenta anos? ? o Holocausto español foi eliminado do noso plan escolar porque ?ofendía? á poboación, que afirma que o Holocausto nunca sucedeu?

Este e-mail está a ser enviado como unha corrente recordatoria, en memoria de l@s español@s asasinade@s, masacrad@s, violade@s, queimade@s, muert@s de fame e humillade@s mentres o resto do mundo miraban noutras direccións? A intención de enviar este e-mail, é que sexa lido polo menos por 40 millóns de persoas en todo o mundo. Empezá polos teus seres próximos!! (?). Sumar para erradicar a ignorancia e a desinformación coa que pretender manipularnos. Este email debe chegar ao mundo enteiro? Tradúceo a outras linguas se fose necesario. Bórrao e serás outro cómplice silencioso. Reenviarlo só levarache dous minutos, eles perderon toda a súa vida??.