Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

A outra cara do drama da guerra

Os mariños sobreviventes do exilio

Centos de mariños republicanos galegos abandonaron o país tras a Guerra Civil. Os seus familiares relatan a LA OPINIÓN a fuxida e o regreso á súa terra tras décadas de desterro

Mariños republicanos a bordo do buque ´Liberdade´, en Cartaxena no ano 1937

É a outra cara do drama da guerra: o exilio dos miles de mariños republicanos que fuxiron rumbo a África para non caer en mans de Franco. "Fuxiron cara ao descoñecido", relata o fillo dun ex combatente coruñés. Sobreviviron aos campos de concentración, a loita contra os nazis ou entre os comandos ingleses. Tras nove anos de guerra, moi poucos regresaron a España. Dos que puxeron rumbo ao exilio, a maioría se reiventaron a súa vida afastados da súa familia, pero décadas despois regresaron á súa terra.

A Coruña Marzo de 1939. Días antes de que se declarase o triunfo das tropas franquistas, máis de 4.000 mariños levaron áncoras desde Cartaxena cara a Tunes. Foran leais á República e antes de acabar cun tiro de graza ou entre reixas puxeron rumbo cara a un exilio que lles apartou das súas raíces e do seu porvir. Non quedou outra que reiventarse a súa vida. Iso, ou sufrir a represión do réxime. Pero os perdedores da Guerra Civil sobreviviron aos campos de concentración, a loita contra os nazis xunto aos aliados, en Rusia, entre os comandos ingleses, no Exército norteamericano, na Mariña aliada, en buques de guerra franceses, en campos de exterminio como Hadjerat M'Guil, Mauthausen, Sachsenhausen...

Despois de nove anos de conflito -primeiro a Guerra Civil e despois a II Guera Mundial- dispersos por varios continentes, os que foran desterrados non volveron a ningunha parte porque non tiñan onde. Lonxe da súa casa e das súas familias iniciaron unha vida de apátridas. Centos de mariños republicanos galegos integráronse alí onde lles tocou traballando como mecánicos, electricistas, zapateiros, artesáns... Uns en Tunes, outros en Alxer, Marrocos, Francia, Chile, Arxentina, Canadá, EEUU, Suíza, Cuba...

A tan esperada volta ao seu fogar non foi como a soñaron durante décadas. Un segundo exilio esperáballes na súa viaxe de regreso a casa. Pasaran máis anos fóra que en España e o seu país xa non era o que deixaran durante a Guerra Civil.

A catedrática na Escola Oficial de Idiomas de Valencia Vitoria Fernández Díaz, nacida en Francia filla de exiliados, reconstrúe este episodio da posguerra no exilio dos mariños republicanos. "Contar esta historia, pola súa diversidade e a súa complexidade, é como un caleidoscopio do exilio da República", comenta. No libro aparecen recollidos os testemuños de 16 mariños republicanos e de familiares de case 50 ex combatentes da frota republicana, exiliados, represaliados ou fusilados.

O desterro

É o caso de María Luisa González Collado, filla do mariño pontevedrés José González Gómez, exiliado en Tunes até o ano 58. En 1928 empezou a traballar no Príncipe Alfonso como mestre zapateiro. María Luisa lembra as viaxes nos que o seu pai coincidía co rei Alfonso XIII. "Pero,  segue aquí o mestre zapateiro?", preguntaba o Rei ao mariño galego nas sucesivas revistas que pasaba á tripulación do Príncipe Alfonso. "Os mariños cambiaban dun buque a outro, pero sempre se atopaba cunha cara coñecida, a do mestre zapateiro", lembra María Luisa, fincada en Ferrol.

Coa República, o Príncipe Alfonso pasou a chamarse Liberdade. O 5 de marzo de 1939, José González puxo rumbo ao exilio a bordo do buque no que estivera embarcado 12 anos. Estivo nove meses en Meheri-Zebbeus, unha antiga mina de fosfato de cal abandonado a beiras do deserto de Tunes. Do campo de concentración foise ao Arsenal de Ferryville.

Tras nove anos de conflitos, ao ex combatente republicano non tivo máis opción que a de quedar en Tunes. Empezou como electricista, logo puxo unha zapatería e finalmente un taller de marroquinería e artesanía. Non foi até o ano 47 cando a súa muller e o seu catro fillos reuníronse con el en Tunes. A familia xa tentara o reencontro no ano 46: "Vendemos todo o que tiñamos no piso de Ferrol para irnos a Tunes. Pero ao chegar a Melilla -lembra María Luisa- non nos deixaron saír do país e volta para Ferrol". Ao dez meses, o reencontro produciuse. Co paso do tempo, o catro fillos regresaron a España ou se trasladaron a Francia, pero José e a súa muller permaneceron en Tunes. "O exilio obrigoulle a perderse moitas celebracións. Non puido asistir ás comuñóns nin ás vodas dos seus fillos", lamenta María Luisa. O tan ansiado viaxe a España chegou en 1957. Nese ano, José fixo a súa primeira saída de Tunes a Ferrol, onde residían os seus irmáns. Non foi até un ano máis tarde cando o matrimonio decidiu regresar definitivamente a Galicia. Aínda que parte da súa familia residía en Ferrol, o matrimonio fincouse en Vigo, onde José pasara a súa infancia. Alí faleceu en decembro de 1987.

Ese mesmo ano morreu outro ex combatente da Liberdade. O cabo de artillaría apuntador Eugenio Porta Rico, un dos miles de exiliados que refixeron a súa vida fóra do seu país, morreu na cidade francesa de Périgueux, pero, tal e como era a súa vontade, foi enterrado en Ferrol "polo civil".

O mariño ferrolán tamén estivo no campo de concentración de Meheri-Zebbeus. Saíu de alí para traballar nas minas de Cap Bon (Tunes). Xunto con outros ex combatentes republicanos foi obrigado a desenterrar, a pico e pa, unha antiga presa medio derruida no río Cheirade Derb, a un catro quilómetros de Kasserine. Tras o desembarco dos aliados no norte de África, Porta estivo a traballar no aeroporto de Tunes e despois xa libre nun taller de electricidade que montou con outro mariño republicano en Tunes. E de África foise a Francia. "Aínda estando en África foron o meu tío e a súa muller a velo. Eugenio mandou un abrazo para o meu pai e para o resto de familiares que non puideran ir e enviou agasallos para todos. A min, unha pluma. Foi moi emocionante escoitar ao meu tío o relato do reencontro", lembra desde Ferrol o seu sobriño José Manuel Porta.

A mediados dos anos 50, o ex mariño republicano puxo rumbo a Francia. "Non foi até o ano 63 cando o meu pai puido reencontrarse con el", relata José Manuel , testemuña do reencontro. Como centos de exiliados, Eugenio refixo a súa vida lonxe da súa terra. Lonxe de Galicia morreu, pero a súa última vontade tróuxolle de novo a ela. Os seus restos xacen en Ferrol, xunto a un monólito cunha placa que lle dedicaron os seus compañeiros.

O retorno

Quen si regresou a España tras décadas no exilio foi David Fernández Dopico, natural da localidade coruñesa de Fene. O seu fillo David, nacido en Alxeria, relata o periplo do ex mariño republicano a bordo do Lepanto, destrutor no que fuxiu desde Cartaxena o 5 de marzo de 1939. Dous días máis tarde foi detido na cidade tunecida de Bizerta, onde foi internado no campo de concentración de Meheri-Zebbeus. De aí, foi trasladado aos campos alxerinos de Gabès, Boghari e Kenadsa, de onde foi liberado en maio de 1943. E foi en Alxeria onde fixou a súa residencia, ata que no ano 1972 decidiu regresar a Galicia.

"Foi un horror. Este é un tema que se descoñece. Sábese que pasou en terra, pero non o que ocorreu coa Mariña. Practicamente toda a frota republicana fuxiu para non caer en mans de Franco. Foi unha fuxida cara ao descoñecido", relata David Fernández Martínez desde Ferrol.

Cando David despediuse da súa muller ao pouco de casar nada lle facía presaxiar que o seu futuro e o de miles de amigos e compañeiros veríase alterado polo estalido da Guerra Civil. "Marchouse pensando en volver, pero estalou o movemento e non volveu. A familia estivo cinco anos sen ter noticias del. Non foi até o 43 cando a miña nai recibiu a gran noticia", relata David. O seu pai estaba vivo. Así o testemuñaba unha foto que mandara desde un campo de concentración en Alxeria.

Oito anos máis tarde, en outubro de 1949, a súa muller e a súa filla fixeron as maletas e puxeron rumbo a Orán. Aos dous anos, naceu o pequeno da familia, David. "Os anos que estiven en Alxeria -lembra- foron estupendos". Pero ao seu pai só lle roldaba unha cousa pola súa cabeza: regresar a España.

Aínda que no verán do 63, a súa muller, os seus dous fillos e o seu xenro pasaron as súas primeiras vacacións de verán en Galicia, David non foi até o ano seguinte cando pisou por primeira vez a terra da que fuxira facía xa 25 anos. Pero era un billete de ida e volta. En 1972 volveu facer as maletas. Nesta ocasión para pór fin a décadas de desterro.