Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

O holocausto tamén se alimentou de mallorquinos.

Jaume Rebassa, prisioneiro 32.582.

O comandante da garda urbana de Palma morreu no campo de traballos forzados nazi de Dora tras varios confinamentos en Italia.



Dúas imaxes de Jaume Rebassa. Á esquerda, co seu uniforme de comandante da garda urbana. A outra, na illa de Ventotene.


Mallorca tampouco puido subtraerse á barbarie e despropósito desatado tras o alzamento militar franquista contra o Goberno da II República. Neste período convulso, nove mallorquinos abandonaron a illa fuxindo da represión a bordo dun precario iate un deles, o máis significado politicamente, tras negarse a regresar a un país rexido por un réxime rencoroso onde só lle esperaba a morte, acabou os seus días no campo de traballos forzados de Dora, apéndice exterior do centro de concentración de Buchenwald. Esta é a historia de Jaume Rebassa i Garcies, un mallorquino devorado pola maquinaria do holocausto nazi.

"O meu avó naceu en Palma un 3 de xaneiro de 1889. Quizá fose o día dous, hai dúbidas respecto diso porque os rexistros civís funcionaban nesa época daquela maneira. De profesión zapateiro, foi un autodidacta que cultivou con esmero unha sólida formación intelectual", se ufana o seu neto do mesmo nome, Jaume Rebassa.

Moi inquieto nunha época de grandes cambios e axitacións sociais, afiliouse ao Partido Socialista, formación na que ocupou varios cargos. En 1926 foi nomeado secretario xeral do sindicato UXT. Tamén ocupou o secretariado do a sociedade obreira A Igualdade e da Federación das Sociedades Obreiras. A súa lombeirada institucional chegou en abril de 1931 cando, coa proclamación da II República, formou parte da comisión xestora do concello de Palma que substituía ao antigo consistorio monárquico.

Froito deste traballo, foi designado como comandante da garda urbana de Palma, apunta Antoni Gorrías, arquiveiro da Policía Local de Palma. "Foi o primeiro que organizou exercicios teórico-prácticos para os novos axentes da garda urbana. En realidade, organizou a primeira escola de policía que se creou nesta comunidade. Naqueles tempos de gran analfabetismo ensinábase aos axentes as primeiras letras, a escribir para poder redactar os informes. Tamén neste período unifícanse os criterios para facer as denuncias e os ateigados", explica Gorrías.

O gusto polas letras de Jaume Rebassa manifestouse tamén coa súa vinculación ao xornalismo social e combativo daqueles anos. Dirixiu o semanario O Obreiro Balear e o diario Facho no ano 1936. Por iso, o 18 de xullo dese mesmo ano, tras a adhesión dos militares destinados en Mallorca á rebelión franquista, a súa situación tornouse insustentable da noite para a mañá.

"Abandona o fogar familiar deixando á súa muller Catalina e aos seus fillos Antònia, de 20 anos, Jaume, de 15, e Felip, de catro anos, e escóndese nas casas de varios dos seus amigos, aínda que máis tarde optou por volver ao seu fogar, onde permaneceu máis dun ano encerrado nun zulo con grandes dificultades para ver á súa familia. Varias veces foron a buscarlle pero a miña avoa Catalina non se saíu do guión: o seu marido se había ir ás Olimpíadas populares que se celebraban en Barcelona antes do golpe e desde entón nada sabían del", revela o neto.
Desta maneira sobreviviu durante toda a duración da guerra civil, pero o clima na illa xa era irrespirable tras o triunfo do bando golpista. Decide fuxir da illa por mar xunto a outro oito persoas que non tiñan futuro na nova España que empezaba a emerxer tras o vórtice de sangue da guerra civil.

Aínda que é un feito coñecido, merece a pena lembrar quen foron os seus compañeiros de viaxe: Jaume Matas, avó do ex president do Govern, e dous dos seus fillos, Joan e Josep, tíos á súa vez do que máis tarde se faría coas rendas do PP balear. O propio pai de Matas e outra tía non se embarcaron porque eran moi pequenos. Tamén acompañaban a Jaume Rebassa, Miquel e Tomeu Bauçà, dous curmáns orixinarios de Andratx así como outros dous amigos destes da mesma localidade, Antoni Barceló e Santiago Coll. Completaba o grupo Joan Vallcaneras, veciño de Palma.

"Simularon que organizaran unha pescada en Camp de Mar e o 19 de agosto de 1939 partiron ao nove da noite desde Cap d´Andritxol a bordo do iate San José de seis metros de eslora que adquiriran no Portixol a un tal señor Verger. Como non podía ser doutra maneira, ao día seguinte do inicio da singradura, o 20 de agosto, o motor da barca parouse para non funcionar máis e quedaron á deriva nas proximidades de Cabrera. A súa intención era chegar a Alxer para, desde alí, tentar exiliarse en América", explica Jaume Rebassa.

A mala sorte volveu ao seu encontro en forma do barco Madame Butterfly que os fuxidos, precisamente polo seu nome, pensaron que se trataba dun cargueiro británico. E con todo, era italiano.

Acolléronos e, sen variar o seu rumbo, foron a Italia onde o 23 de agosto recalaron no porto de Civitavecchia e dous días máis tarde eran trasladados á prisión de Regina Coeli no centro de Roma. "Visitei este centro penintenciario, que na actualidade é un cárcere de presos comúns cando antes albergara presos políticos, para ver se gardaban algun documento que certificase a estancia do meu avó nesas datas. Recibíronme con moita cautela, por temor a posibles reclamacións, e dixéronme que toda a documentación perdeuse nun incendio, cousa que máis tarde descubrín que non era certa", explica o neto do protagonista desta historia.

O nove mallorquinos permaneceron en Regina Coeli case un ano ata que o 18 de agosto de 1940 trasladáronos á localidade de Gaeta para que desde alí, a bordo do barco Santa Lucía, deixásenos en Ventotene, unha pequena illa de 1,54 quilómetros cadrados. "Era unha colonia de confinamento para presos políticos en réxime aberto. Non facían traballos forzados e non había forma posible de escaparse dese illote de 2,7 quilómetros de longo. O meu avó coincidiu aí con outro preso político que logo alcanzou unha gran celebridade: Sandro Pertini, o sétimo presidente da República italiana", continúa Rebassa relatando o azaroso periplo do seu familiar.

"Permaneceron alí até o 3 de agosto de 1943. Lévanos de novo a Gaeta e de alí en tren até o campo de concentración de Renicci, preto de Anghiari, un centro situado ao noroeste de Italia que albergou a máis de nove mil acodes. Aquí estiveron pouco máis dun mes porque o 11 de setembro, con Mussolini en franca retirada polo avance do exército aliado, os militares que custodiaban o campo foxen deixando as portas abertas de pao a pao", explica Rebassa.

Os presos mallorquinos desprázanse até a estación de tren de Anghiari. Eran oito do nove que partiran catro anos antes desde Andratx porque Josep Matas falecera, posiblemente por mor dunha tuberculose. Catro deles -Jaume e Joan Matas, Antoni Barceló e Joan Vallcaneras--colleron un tren e chegaron a Barcelona desde onde regresaron a unha Mallorca na que xa se suavizou a represión franquista. Santiago Coll exiliouse en Cuba e os curmáns Bauçà quedaron en Italia, Tomeu en Taranto e Miquel en Milán.

Non se sabe moi ben que é o que pasou con Jaume Rebassa neses momentos. O seu neto aventura unha posibilidade: "Presionado polos carabinieri e descartando a posibilidade de volver á súa patria onde só lle esperaba un pelotón de fusilamento, era o máis significado politicamente, regresa ao campo de concentración e alí pérdeselle a pista".

Rebassa recorreu a Elena Rodríguez, unha investigadora de Memoria Histórica, que foi a que encaixou as pezas finais deste quebracabezas histórico. "Un mes despois, o 8 de outubro de 1943, o meu avó chegaba ao campo de concentración de Flossenbürg conducido por membros da Gestapo de Nuremberg. Alí adxudicáronlle o número de distribución 6.031. Doce días despois, o 20 de outubro, entra no campo de Buchenwald onde xa lle tatúan no antebrazo o que sería o seu número definitivo, o 32.582", segue o neto.

Mantivérono aí até darlle un destino, que non foi outro que o campo de traballos forzados de Doura, situado a uns cen quilómetros de Buchenwald, onde os presos escavaban os túneles nos que os alemáns fabricaban a salvo armamento militar como os foguetes V2, primeiro mísil balístico do mundo usado pola Alemaña nazi para provocar a maior devastación posible en Londres.

Rebassa chegou a Dora o 27 de outubro onde, con case 55 anos de idade, non sobreviviría aos traballos forzados máis de dous meses. "Segundo documentos do campo de Buchenwald, porque os alemáns rexístrano todo, faleceu o 24 de decembro de 1943 por unha demolición, derriba do cranio", conclúe o seu neto, que aínda non descarta solicitar algún recoñecemento ao concello de Palma para un servidor represaliado por ostentar un cargo público, por unha vida e uns recordos furtados, por un baleiro que non se puido encher. Por unha ausencia provocada por defender outras ideas.