Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

O condenado por Franco que non existe.

Se as nubes vivisen dúas veces, contarían este relato, é o bo da tinta que nunca morre, se se escribe.


Xullo esperta o trigo seco, o garavanzo duro, a sombra na oliveira e mata a auga dos arroios de pozo. Pon máis lume no sol e derruba o terrón do asuco. Aos  campos do Xarama  alárgaos de día e blanquea o cal das paredes na mañá.

Valdetorres do seu rio, o día 22 dese Xullo rápido de 1936, deixo o colchón de la, a ovella no pasto frio da noite, o pan pequeno  e o leite no mantel pobre e botar á rúa de terra e cantos.

Madrid, José Giral mantiña desde a súa presidencia da II Republica, a base de milicianos e gardas de Asalto máis de media España no seu control, esperando o embiste da outra armada de lexionarios e requetés adestrados por Mussolini.

No Concello, dábanse instrucións de Fronte Popular, se requisaba a propiedade das leiras e pasaban ao traballo das mans do pobo. O gando era de todos o veciño/as e retívose por catro horas no salón do baile,  aos máis destacados que tramaban derrocar ao alcalde Pedro Valdeavero e situarse a ordénelas do  ?Director? Emilio Mola.

O Bloque Nacional de José Calvo Sotelo, dirección fascista na localidade, Julián Blázquez Igrexas, Mariano Rodríguez Hernán, Felipe Valdeavero Martin, José García Augado e  Juan Pablo Grimaldi Benito, azuis, terratenientes deses que dicían aos xornaleiros , "Non queriades republica, pois comer republica", que daban fame e quitaban lindes. Son presos até a noite no calabozo e a comezos da lúa, sóltaselles.

No preludio do mediodía, tómase posesión obreira e campesiña da Igrexa parroquial, algún exaltado dá chama a un altar, onde o cura impartía doutrina de CEDA e préndese unha fogueira cuns cuantos bustos de santos. Dánase un órgano de dar misa e se colectiviza as copas e o viño, o tendido eléctrico é ferido.

O 23, o amencer disperso o balbordo e as aixadas agora eran da CNT e a JSU uniformaba pioneiros na praza do Pobo.

28 de Xullo, o cura de Torremocha do Xarama,  Andrés de Luz, a mula quere pasarse a Franco e dar discursos de Deus e cruzada ás súas tropas mouras. Varios valdetorreños córtanlle o paso de equino,  acaba no cemiterio, despois dun momento de violencia.

Pasan tres anos e chegan os  falanxistas vitoriosos, a súa vitoria,  abaten e saquean casas humildes, levándose un apeiro de labranza ou unha pesa para taxar o quilo de verdura. Van con ollos de ruines e camisas de xugo e frecha, detencións masivas, rapes de pelo, aceitadas de ricino, labazadas, onde participa a xa non Garda Nacional Republicana, senón a Garda Civil.

Sentenzas de cárcere, paredón e alí estaba o cacique facendo  de alcalde,  Serafín Martin Rodríguez e o seu colega o Secretario,  José Moreno Garrido, os homes de Franco na nova Valdetorres do Xarama fascista.

Moitos non regresarían ás súas portas, nin abrazar aos seus fillos ou mulleres, até 5 ou  6 anos máis tarde, apertados en celas e reixas, en Ocaña ou  Alcalá de Henares, xulgados polo tribunal represor, presidido polo coronel Franquista , Guillermo Gil e os vogais José Monleón e Máximo Miguel Antonio Romeu . A un se lle deporto a Canarias  e durante anos,  á súa nai analfabeta envioulle cartas, que lía   Alejandra Branco en voz baixa.

Dous do Exército Popular da Republica exiliáronse a Francia, escapando da España irreal e de cartón pedra do Caudillo. A últimos da década do setenta camiñarían outra vez por onde xogaban de neno, bicaban de adolescente e que a guerra de tres Franco-Mola-Queipo de Llano, arrebátolles.

Sebastián de Diego Hortiguela

Mozo que non aprendera aínda a vivir o vinte anos, empuño un fusil, ato pano vermello ao pescozo e montar nunha estrada, que a cada kilometro cara a desaparecer mais o campanario, os tellados e a súa casa. Tivéronlle que saber a Verdún as trincheiras, as camiñadas desde Alcázar de San Juan, ás ofensivas que deseñaba no mapa, o Coronel Vicente Vermello.

Nada máis se coñeceu, deste raparigo, sentenciado en rebeldía pola xustiza de Serrano Suñer, como vencido, pero como vencer a ninguén. Perdeuse por Francia, din, no máis parecido a unha lenda, que aínda feito. Non pode descansar Valdetorres do Xarama, cando un dos seus fillos fáltalle. E só vive xa, nun arquivo, condenado por vermello pola fachada de FET-JONS.

Eduardo Andradas

Colectivo de Poesía  -Cultura Indixente-

Investigador histórico da Guerra Civil Española na comarca Norte de Madrid.