Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

Un caderno de muller entre fusís

Cecilia G. de Guilarte foi a única muller reporteira de guerra da fronte norte na contenda civil


Guilarte, co lehendakari José Antonio de Aguirre, en México


Érase unha muller a unha máquina de escribir pegada. Unha máquina e un traballo superlativos, con permiso de Quevedo e das rimas do seu coñecido soneto. Érase unha vez unha xornalista de guerra vasca de 20 anos, que, paradoxalmente, detestaba os conflitos, e que se sumou ao batallón anarquista dos Temerarios para seguir desde a primeira liña o avance da Guerra Civil. Un episodio co que comezou a súa andaina na fronte, e co que recibiu a primeira estocada: a morte, no mesmo batallón, do seu irmán Félix, aos 17 anos de idade. Érase que se era unha historia de exilio, estancias en habitacións xélidas e mesas de exiliados cun só café para cinco acodes. Unha historia que termina co regreso a Euskadi. Coa ditadura de Franco aínda presente. Cando nin sequera moitos dos que compartiran filas co seu marido ousaban tenderlles a man.

É a historia da valentía de Cecilia G. de Guilarte (anarquista nada en Tolosa o 20 de decembro de 1915, e falecida o 14 de xullo de 1989 na mesma localidade), o único caderno portado por unha muller entre as filas de fusís das trincheiras da fronte norte. A única reporter de guerra -por empregar o termo da época- da cornixa cantábrica, descuberta pola Asociación Sancho de Beurko durante a investigación do batallón disciplinario situado en Portugalete, grazas ao seu vínculo co seu comandante, o socialista Amós Ruiz Girón, marido da escritora. Até hai dous anos, fora coñecida polos seus ensaios e novelas, máis que polas súas reportaxes. Os textos, compilados por Guillermo Tabernilla e Julen Lezamiz en Cecilia G. de Guilarte, reporter da CNT -Edicións Beta-, foron lembrados este mes no vigesimoprimer aniversario da súa morte, cunha conferencia en Donostia.





Filla dun traballador anarquista da papeleira de Tolosa e dunha muller que, baixo o prisma actual, podería considerarse feminista, Guilarte tivo, ademais, unha educación relixiosa, e publicou o seu primeiro escrito á temperá idade de once anos. En 1935 pasaría a traballar para a madrileña Estampa, aínda que o golpe de estado de 1936 conduciuna polos camiños do xornalismo de guerra. Tras o seu labor na publicación Fronte Popular en Gipuzkoa, recalou na vizcaina CNT Norte -até o fin da guerra en 1937 nesa fronte-, onde obtivo exclusivas como "a única entrevista cun aviador alemán" -Karl Gustav Schmidt-, ou a cita cun prisioneiro italiano do Corpo dei Truppe Volontarie, capturado na batalla de Sollube en maio de 1937, segundo destaca Lezamiz a DEIA.

A pesar das duras vivencias, a súa filla Ana Mari Ruiz explica a este xornal que non era das mulleres que miran atrás. Miraba ao futuro. Por iso, as poucas pasaxes sobre a guerra que saían da súa boca había que recollelos nos faladoiros que organizaba a xornalista na súa casa. Como o referente ao paso do seu esposo por un campo de concentración no Estado francés, mentres ela permanecía nunha habitación alugada en Biarritz. "Foi durísimo porque esa habitación tiña moita humidade, así que tivo que pasarse os días enteiros metida na cama coa miña irmá pequena do frío que pasaban. Non tiñan comida, e vían que a señora da casa lle daba un prato de leite ao can. E elas non tiñan nin leite! Cando se reunían os vascos nos cafés de Biarritz, pedían un café para cinco", relata.

Durante o seu exilio en México -até 1964-, os problemas continuarían pese ao positivo recibimento presidencial. "Os antigos emigrantes españois, que chegaron ao país antes da guerra, eran moi de dereitas, e puñan todo o seu empeño en que os vermellos non fosen a México. Algúns mexicanos preguntaban por que ía tanto español a quitarlles o traballo, pero o máis duro é que os teus compatriotas non queiran verche", lembra.

Ana Mari, que non concibe na súa mente unha imaxe da súa nai separada da súa máquina escribir, garda dous álbums repletos de contactos de políticos e intelectuais aos que entrevistou a súa nai. Rememora tamén dúas fotografías co lehendakari Aguirre. Unha delas, nun banquete, caderno en man, tomando nota das palabras do jeltzale. Contactos como os que mantivo co exilio vasco, asistindo aos concertos da súa amiga Emiliana de Zubeldia, ou ás exposicións de Karle Garmendia. Ademais, fundou a Revista da Universidade de Sonora, centro no que tamén traballaban as súas compañeiras, e laboró en Euzko Deya.

As súas entrevistas na guerra

A pesar das "náuseas" que lle xerou o seu traballo na fronte, e de clamar a favor da educación para que mozas de vinte anos non tivesen que volver deixarse a vida en ningunha guerra, os seus escritos afastábanse do dramatismo ou da exaltación. Todo iso, a pesar das súas duras entrevistas. Como a do piloto alemán, capturado despois de que os republicanos abatesen o seu avión o 4 de xaneiro de 1937. O seu compañeiro foi descortizado, mentres el foi destinado ao batallón disciplinario de Amós Ruiz, despois de que a poboación asaltase en masa os cárceres para acabar coa vida dos dereitistas. Quizais por iso, a Schmidt non lle interesaban demasiado as preguntas de Guilarte. Limitábase a contestar formulando outro interrogante. Sempre o mesmo. "Vanme a matar?".

Unha situación similar á que se enfrontou na súa cita cun prisioneiro italiano que se justificaba asegurando que era un campesiño, e que en Italia se morría de fame. A xornalista condensou o despropósito de toda guerra en dúas frases. "É a Italia que veu a España. A Italia que morre en España, por non morrer de fame na súa terra".