Os papeis xa non lles din nada máis. Desvelaron que até 600 persoas relacionadas coa Coruña e a súa comarca foron executadas polas súas ideas, desde 1936 até 1976, así que agora a Comisión pola Recuperación dá Memoria Histórica pide a colaboración cidadá, para completar esa lista. O Estado central concedeu unha subvención para pór un monólito que homenaxee aos loitadores pola liberdade e o grupo non quere deixar ningún nome atrás, aínda que sabe que será case imposible: os maiores aínda teñen medo.

Esgotaron xa todos os fondos documentais, os rexistros e memoriales. Os investigadores do grupo Nomes e Voces -creado a petición da Comisión pola Recuperación dá Memoria Histórica- atoparon 600 mortes con violencia de activistas contrarios á sublevación militar desde o ano 1936 até o 1976 na Coruña e nove concellos da comarca -Betanzos, Culleredo, Oleiros, Arteixo, Cambre, Bergondo, Abegondo, Carral e Sada-. Os libros e os arquivos non poden achegarlles máis, así que os historiadores de Nomes e Voces piden a axuda dos veciños, daqueles que aínda gardan na memoria testemuños do horror dos represaliados.Non se limitaron a buscar aos veciños que morreran á beira das súas casas, nin aos que apareceron nas fosas comúns da cidade. O estudo dos profesores Dionisio Pereira, Carlos Velasco, Eliseo Fernández e Emilio Grandío pretende ser un traballo sobre os represaliados que, ben por nacemento ou por atopar a morte na Coruña tivesen que ver con algún do dez concellos da comarca. Así, nesta lista de 600 nomes hai casos de nados en Santiago de Compostela, veciños da Coruña pero fusilados en Madrid ou de activistas contra o réxime que morreron lonxe, moi lonxe, das súas casas, nos campos de concentración alemáns e franceses vítimas do fascismo.

Fóra desta listaxe quedan outras mortes violentas, como as dos falanxistas asasinados na contenda e as que non tiñan nada que ver coas ideas políticas ou sindicais, aquelas que se desenvolveron á marxe da guerra e a ditadura, como os crimes pasionais e os accidentes de tráfico, aínda que as vítimas fosen activistas.

Di o presidente da Comisión pola Recuperación dá Memoria Histórica, Manuel Monge, que o resultado é un documento "histórico" aínda que "incompleto", porque faltan aínda infinidade de historias, de vidas cernadas pola guerra e as represalias, das que nada din os libros de Historia e das que se perdeu a pista, pero das que se sabe case con certeza que o resultado foi "morte con violencia".

Conta Manuel Monge que o estudo non se pechou até o luns pola noite cando, desde Xixón, chamou un dos historiadores para avisar de que atopara a un represaliado máis, o que facía o número 600. Dionisio Pereira di que, tal e como agora preséntase o proxecto, é un "estudo de mínimos" porque hai rexistros, como o do Concello de Bergondo, do que nunca se poderá saber o seu contido porque o consumiron as chamas e as mortes causadas polos golpistas nesa zona non poden documentarse.

No monumento que a Comisión pola Recuperación dá Memoria Histórica erixirá na cidade en sinal de recordo e de restitución da honra dos que morreron por defender a liberdade corpo a corpo cos sublevados, haberá unha placa na que figurarán os nomes dos 600 represaliados documentados no estudo.

Até 28 deles aparecerán como descoñecidos porque, aínda que os investigadores non puidesen dilucidar os seus apelidos, conseguiron solicitar algúns datos que lles farán merecedores dun sitio na placa. Pero haberá tamén un oco en branco para todos aquilo que o grupo Nomes e Voces cre aínda que atopará falando, grazas aos testemuños individuais de familiares, amigos e veciños. Un monumento que, a pesar de que o Goberno central xa lle concedeu unha subvención para facelo, carece aínda de localización na cidade; unha actividade pendente da decisión do Concello.

Os membros da agrupación que defende os dereitos dos represaliados cre que o monólito debería estar colocado "nun lugar de paso", como as inmediacións do cemiterio de San Amaro ou as do antigo cárcere, para que os que camiñen por diante del lembren a barbarie do pasado e para que os 600 ou máis nomes que se consigan pór na placa non caian xamais no esquecemento.

Das vítimas documentadas neste estudo, dez son mulleres e os grupos de apelidos repítense, en sinal de que foron moitos os irmáns que morreron por defender as súas ideas, por non dobregarse ante os militares sublevados.

Fala Dionisio Pereira do medo que aínda alaga as mentes dos que viviron a represión e dos que creceron escoitando as historias das cousas horribles que ocorrían en zonas como a Costa do Sal. Monge anima aos que aínda sintan o peso do horror, do temor ás represalias, a que non llo calen, a que se enorgullezcan dos seus antepasados fusilados en nome da liberdade e a que conten as súas historias para que formen parte do imaxinario popular. A comisión lanzará unha campaña co título Búscanse na que pedirá a veciños, familiares e amigos dos paseados e desaparecidos que deixen os seus testemuños na web da comisión -www.memoriadacoruna.com- para que os historiadores poidan completar un traballo que comezou en setembro do ano pasado e que, tras a lectura de infinidade de documentos e de charlas con 475 persoas, permitiu facer un primeiro esbozo de represaliados na Coruña e a súa área metropolitana. Quizá con estas achegas, os investigadores consigan aclarar algunhas das biografías que, por agora, descansan no caixón das dúbidas, porque os datos son insuficientes para decidir se as súas mortes debéronse ou non a causas políticas.

Doutros, como de José Gómez Gayoso e Foucellas ou os García Ferreiro, non hai dúbida. Morreron en defensa do que eles crían cegamente que era a liberdade.

A comisión unirase esta tarde, a partir das 19.30 horas, á concentración de apoio ao xuíz Baltasar Garzón. Coa súa presenza pretende denunciar "o ridículo que está a facer a Xustiza española ao procesar a un dos seus maxistrados por tentar investigar os crimes franquistas"; unha acción que foi "aplaudida" cando se aplicou a outras ditaduras, como a arxentina ou a chilena, segundo Monge.