A alma galeguista de México

A Coruña rende tributo a Luisa Viqueira, filla do filósofo exiliado en América

Luisa Viqueira, 1959

A democracia arrincaba apenas en España cando Luisa Viqueira Landa (A Coruña, 1918) regresou por primeira e única vez á súa terra natal, tras máis de catro décadas de exilio en México. Era 1979, ano de eleccións para constituír os primeiros concellos democráticos, e foi "recibida e tratada como unha raíña" por Isaac Díaz Pardo, García-Sabell e Ramón Piñeiro, quen durante o seu seis meses de estancia non aforraron esforzos e medios para dar a mellor atención a unha comprometida galeguista do exilio. Pero nunca máis quixo volver onde a súa vida "foi truncada", dicía. Filla do filósofo e poeta galeguista Xohán Vicente Viqueira, destacada militante comunista e comprometida defensora de Galicia desde o seu país de acollida, Luisa non deixou nunca de traballar pola promoción e difusión da súa terra e da súa lingua a pesar de toda a persecución e represalias que sufriu ela e toda a súa familia durante gran parte da súa vida.

Agora, cando ten as facultades mentais e físicas moi mermadas pola idade, foi o seu fillo Manuel o que acudiu ao recoñecemento e homenaxe que A Coruña e a Comisión pola Recuperación dá Memoria Histórica bríndanlle estes días co ánimo de rescatar do esquecemento a biografía desta "incansable loitadora e defensora de Galicia" e entregala a insigna de Republicana de Honra 2010.

Criada no pazo familiar con nome de rexemento -A Quinta de San Victorio- na parroquia de Vixoi, en Bergondo (A Coruña), Luisa contou innumerables veces aquel caderno con debuxos e textos que o seu pai lle elaborou para ensinarlle o galego. Nada máis desembarcar en México, onde chegou en 1939 tras tres anos de periplo forzoso por Francia, Suecia e mesmo Rusia, onde foise voluntaria para acompañar como profesora aos nenos da guerra levados á antiga Unión Soviética, Viqueira empezou a dar mitines e conferencias denunciando a represión que sufrían os seus compatriotas.

Cada domingo, ao nove da mañá e durante anos, sentaba ante os micrófonos da radio mexicana para o programa A hora de Galicia que retransmitía integramente en galego "cando estaba prohibido falalo" na súa terra por imperativo da ditadura. Ensinaba a bailar muñeira e a tocar a gaita aos fillos de galegos exiliados com ela. Luisa Viqueira era, xunto a Luís Soto, a alma e centro da "illa republicana española e galeguista" do país azteca, conta o seu fillo. Nos anos cincuenta crearon o Padroado da Cultura Galega de Mexico. Ambos os activos militantes do grupo galego do PCE, deixaron o partido a principios do sesenta para participar, en alianza co grupo Brais Pinto en Madrid, na fundación da UPG, o partido hoxe hexemónico do BNG. E implicáronse na creación da revista Vieiros.

A persecución marcou toda a vida de Luisa. Mesmo cando, xa instalada en México, quedou viúva con tres nenos de pouca idade, en 1949. O seu marido, encargado de prensa do PCE no país centroamericano, apareceu asasinado dun tiro nunha cuneta. "Nunca se soubo por que, uns dicían que foi Stalin, outros que foi Franco, e os comunistas falaron dun suicidio", conta Manuel Rodríguez Viqueira.

Nos seus agora escasos "intres de lucidez", Luisa suspira pola Coruña. Fervente defensora "de deixar o pasado e mirar só ao futuro" non quixo, con todo, retornar a Galicia non só porque a súa vida e familia está en México ou porque "nunca aceptamos", conta Manuel, "a monarquía parlamentaria instaurada en España na Transición". Luisa non volveu polas feridas sen pechar da represión vivida.

Incluída a "batalla" que lembra perfectamente, para enterrar ao seu pai en Ouces, a parroquia de Bergondo onde morreu en 1924 e onde a Luisa, con 18 anos, pilloulle a sublevación militar de 1936.

O cura negou unha praza no cemiterio ao que Piñeiro consideraba o "primeiro gran filósofo de Galicia" xa que era fillo de "descomulgados" -o pai de Xohán Vicente era tío materno da súa nai-. De noite, e tras derrubar un muro, a súa familia enterrouno igualmente, ás agachadas e con axuda de veciños. O sacerdote levantou entón un muro de tres metros de alto para deixar aquela sinxela sepultura fose do camposanto e iniciouse un longo litixio xudicial coa familia que esta acabaría por gañar no Tribunal Supremo.

Pero Luisa Viqueira non viu xamais rehabilitada a sepultura do seu pai. Anos despois da súa primeira e última visita, cando o concello, xa gobernado polo PSOE, fixo derrubar o muro e puxo unha placa "de Bergondo a Viqueira". Pero a tumba do filósofo galeguista seguiu igualmente illada: ninguén está enterrado xunto a el, pola ameaza do cura de que quen o fose iría ao inferno.