Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

Regreso á escena do crime 70 anos despois

A xustiza non os pide, pero os forenses fan informes periciais das fosas do franquismo que exhuman: "Se mañá reclamáseos un xuíz, necesitariamos unha camioneta".





En calquera crime, os familiares da vítima necesitan recuperar o corpo e saber como foron as últimas horas da súa ser querido: se o torturaron, é dicir, se sufriu; se morreu só, que arma usaron os asasinos... Nos crimes do franquismo non é distinto. Anciáns de 80 ou 90 anos piden aos forenses presentes nas exhumaciones que entre a maraña de esqueletos dunha fosa común díganlles cal é o seu pai, e que lles conten se o arroxaron vivo á fosa e despois matárono, ou se o fusilaron noutro lugar e arrastrárono até alí; se lle dispararon de fronte ou de costas...

Nos últimos 11 anos, hanse exhumado de forma científica, con forenses, arqueólogos e antropólogos "con axudas económicas do Goberno e sen elas" preto de 300 fosas das que se recuperaron os restos de máis de 5.500 vítimas. Ao termo de cada exhumación eses forenses elaboran exhaustivos informes "algún de máis de 500 páxinas", nos que reconstrúen os crimes do franquismo. Ningún xuíz pediullos, pero teñen a forma e o estilo do documento pericial que se achegaría a calquera xuízo. "Se mañá reclamásenolos Baltasar Garzón, que creo que era o que ía facer cando pararon a súa investigación", explica o forense Francisco Etxeberria, "encheriamos unha camioneta enteira".

Con Garzón recentemente xulgado por tentar investigar os crimes do franquismo, eses informes son, para os familiares das vítimas o máis parecido a un recoñecemento oficial; o consolo de saber a verdade fronte a décadas de incerteza preguntándose onde estaba o desaparecido e como serían as súas últimas horas. Moitos non tiñan sequera un certificado de defunción, ou se o tiñan era un papel ao que non podían dar credibilidade. "Na causa da morte dicíase 'feito de guerra' e moitos se preguntaban: "como que causa de guerra se a miña nai nunca foi á guerra?", explica Etxeberria.

Eses informes serviron, ademais, para "deixar ao descuberto unha evidencia que contradi a tendencia revisionista que pretendía temperar a represión franquista", afirman a osteoarqueóloga Lourdes Herrasti e o arqueólogo J.M. Jiménez Sánchez. Non eran esaxeracións. 5.500 esqueletos co cranio furado por unha bala próbano. Tras cada exhumación, o equipo denuncia a aparición de restos humanos con signos de morte violenta ao xulgado da zona, pero os xuíces, salvo algunha excepción, non van á fosa.

EL PAÍS repasou co forense que máis exhumaciones realizou, Francisco Etxeberria, eses ateigados do horror que fosa a fosa, pobo a pobo, testemuñan un plan de exterminio. Conclúen sempre igual: "morte violenta de tipo homicida desde o punto de vista médico legal...".

Onde mataban. A maioría das fosas abertas (o 95%) non están na fronte de guerra, senón na retagarda, e quen xacen nelas non son combatentes, senón civís executados sen xuízo. "Adoitaban escoller terreos brandos, fáciles e apartados", explica Etxeberria. Ás veces utilizábanse estruturas previas como pozos (Arucas) minas, simas ou fornos de cal para arroxar os corpos.

A forma máis repetida é a rectangular. Os pistoleiros economizaban o espazo. A de Valdediós (Asturias) aberta en 2003, escondía en oito metros de longo por 60 centimetros de ancho, a 17 fusilados, entre elas, 11 mulleres. En Gumiel de Izán (Burgos), os asasinos, previsores, cavaron unha gran gabia de 30 metros coa intención de ir enchéndoa aos poucos. Alí arroxaron 59 corpos e aínda quedaron dez metros libres.

Algunhas veces, como en Villanueva de la Vera (Cáceres), os falanxistas obrigaban ás súas vítimas a cavar a súa propia fosa antes de morrer. Tamén é frecuente que forzasen a pastores ou veciños a cavar a gabia ameazándolles con tiralos á mesma se desobedecían. Así ocorreu na fosa de Puebla de don Rodrigo, (Cidade Real) ou en Berlanga de Roia (Burgos), onde a disposición aliñada do cinco vítimas e o feito de que un pai e o seu fillo estivesen colocados xuntos, indica que non foron enterrados polos seus verdugos, senón por algún veciño que coñecía ás vítimas e tivo máis consideración.

Quen morrían. O 90% das vítimas exhumadas tiña entre 20 e 45 anos, aínda que se recuperaron esqueletos de nenos de 14 e de persoas de máis de 70. O 5% deses máis de 5.500 corpos corresponden a mulleres. A maioría das vítimas eran campesiños, como delatan as albarcas con solas de caucho de pneumático reutilizado ou as alpargatas achadas. Predominan os afiliados ao partido socialista, anarquista ou a sindicatos, os alcaldes e concelleiros republicanos.

Tiro na caluga. En máis do 80%, o disparo impactou no cranio. Os forenses son capaces de determinar se a vítima morreu de costas ou mirando de fronte ao asasino. "O proxectil saíu pola cara. A traxectoria do disparo foi de detrás adiante", lese no informe dunha fosa en Ágreda (Soria), con catro vítimas. Tamén saben se lle apuntaron de lonxe ou se puxeron a arma sobre a caluga da vítima "-a canón tocante-", como recolle, entre outros, o informe da exhumación de sete fusilados no acuartelamento da Brigada Paracaidista en Alcalá de Henares (Madrid).

A arma do crime. Balas e casquillos falan do tipo de arma empregada -desde pistolas regulamentarias da Garda Civil, con calibre de 9 milímetros, a fusís, e mesmo escopetas de perdigones, que provocaban unha morte lenta e dolorosa- e do momento do asasinato. Se xunto aos ósos e as balas aparecen os casquillos, as vítimas morreron na fosa. "Outras veces non hai casquillos e os esqueletos teñen algunha extremidade estendida, o que indica que foron arrastrados por unha perna ou brazo até a fosa", explica o forense.

Torturas.Os forenses tamén poden determinar se as vítimas foron torturadas antes de morrer. "Ás veces atopamos fracturas de ósos previas á morte: en extremidades, mandíbula, probablemente ao golpear coa culata dun fusil...", relata Etxeberria. Nos ósos quedaron tamén pegadas das condicións dos cárceres de Franco . "O 100% dos exhumados na prisión do forte de San Cristóbal tiñan signos de tuberculoses".



Xunto aos ósos, aparecen ás veces obxectos insignificantes, como este peite, que tras a identificación dos corpos, convértense en auténticos tesouros para os familiares das vítimas que os reciben, explica o forense Francisco Etxeberria.


Tesouros insignificantes. Entre os ósos e as balas, adoitan aparecer obxectos das vítimas aparentemente insignificantes, como un peite, un chisqueiro, a montura dunhas lentes, un prendedor de pelo... pero que en mans dos seus familiares convértense en auténticos tesouros. "Moitas veces, ese chisqueiro, ese lapicero ou esa medalliña roñosa é o único que queda desa persoa", explica Etxeberria.

Os obxectos de valor de cando en cando resistían á morte dos seus propietarios, pois os asasinos adoitaban quedar con todo. Algúns, con todo, si se foron á fosa cos seus donos, como unha alianza de voda achada na Andaya (Burgos), ou as moedas que o oito integrantes dunha saca da prisión de Burgos escondéronse no calcetín. "Apareceron entre os ósos do pé. Todos igual. Probablemente un fíxoo para evitar que lle roubasen o diñeiro e os demais o imitaron", conta Exteberria.

Con todo, este forense que tamén participou na recuperación de vítimas da ditadura de Pinochet en Chile, e na exhumación de Salvador Allende, confesa que o que máis lle impresionou non son os mortos, senón os que lles sobreviviron. "Cando os fillos falan das súas nais, desa viúva que quedou...Impactoume moito o testemuño do fillo dun fusilado que nos sinalou o lugar exacto da fosa onde estaba o seu pai. Había ir ao sitio coa súa nai dous anos despois de que matasen o seu pai para deixar unhas flores. Ao chegar, lles apedrearon os veciños do pobo. Tiveron que escaparse correndo. Este home dicía que ese era o recordo máis triste da súa vida".