Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

O arquivo da represión

O Goberno de España vai solicitar á Unesco que o arquivo da represión franquista, situado no Centro Documental da Memoria Histórica de Salamanca, sexa declarado Memoria da Humanidade. Conformarían esa memoria o tres millóns e medio de fichas policiais que, unha vez concluída a Guerra Civil, contribuíron a xerar a dura e masiva represión que caracterizou á ditadura. Se se ten en conta que a poboación do noso país apenas superaba entón os 26 millóns de habitantes, a magnitude proporcional dese arquivo é certamente considerable.

A posta en marcha de tan exhaustiva, intensa e profusa tarefa represora partiu da creación en 1938 da Delegación do Estado para a Recuperación de Documentos por parte do bando rebelde. O seu obxecto foi apropiarse da incautación de todo tipo de material documental, verificada polo exército franquista a medida que avanzaba militarmente e dominaba aqueles territorios conquistados á República. No seu maior parte pertencía a institucións, asociacións e demais entidades comprometidas coa defensa do réxime legal e democraticamente constituído. Posteriormente (1944), ese órgano administrativo pasou a chamarse Delegación Nacional de Servizos Documentais, dependente da Presidencia do Goberno, encargada de elaborar ese tres millóns e medio de fichas nos que constaban os antecedentes políticos de quen ían comparecer nos Tribunais de Responsabilidades Políticas, os Tribunais de Depuración de Funcionarios e o Tribunal Especial para a Represión da Masonería e o Comunismo.

Nese ficheiro atópanse todos aqueles cidadáns que, con anterioridade ao golpe de estado de 1936 ou durante o desenvolvemento do conflito armado, estaban afiliados a sindicatos obreiros, partidos de esquerda, logias masónicas, asociacións laicas, ateneos libertarios, casas do pobo e demais entidades consideradas delituosas a partir da imposición do réxime franquista. Bastaba unha carta, un carné, unha fotografía de grupo, unha colaboración nun xornal, ou até a posesión dun boleto nunha rifa significada polo seu carácter ideolóxico, para ingresar nese ficheiro. Tamén se especifica en cada cartón o desempeño militar exercido durante a Guerra Civil.
Tan escrupulosa e concienzuda labor represor contou co asesoramento da Gestapo e as SS, segundo un acordo subscrito en xullo de 1938 polo xeneral Martínez Anido e Himmler, algo no que Franco estaba moi interesado desde o ano anterior. O seu obxectivo era crear unha policía política similar á imposta polo nazismo en Alemaña, cualificada polos Tribunais de Núremberg como ?a máis perversa e cruel das coñecidas no século XX?. Segundo conta Ros Agudo no seu libro A guerra secreta de Franco, Himmler visitou España en 1940 e o Estado franquista recoñeceu a súa colaboración coa concesión da Gran Cruz Imperial do Xugo e as Frechas.

A vida de máis de tres millóns de españois e as súas respectivas familias quedou marcada na longa posguerra pola existencia desas fichas, cuxa existencia e significación ignoraron moitos dos afectados. Para non poucos, esa documentación comportou a morte ante os pelotóns de fusilamento, epílogo funesto que seguiu á resentida e cruel paz proclamada polos vencedores, mentres que para unha gran maioría supuxo anos de cárcere, desterro e inhabilitación profesional. Ben está, por tanto, que un material que tantísimo sufrimento amordazado xestou nos fogares dos vencidos ocupe por fin o lugar que merece na Memoria da Humanidade, pois só a memoria de quen se opuxeron á privación da democracia e a liberdade debe ser recoñecida como honroso patrimonio do ser humano.

Sucede, con todo, que a declaración do arquivo da represión franquista como Memoria da Humanidade tería que soportar un insólito paradoxo polo seu lugar de emprazamento. Certamente, Salamanca e o seu Centro Documental da Memoria Histórica son a cidade e entidade máis idóneas para que devandito arquivo estea localizado e sexa motivo de recordación e difusión. Pero a capital do Tormes é até o día de hoxe una das poucas en España que dispensa a Francisco Franco o título de alcalde de honra e medalla de ouro da cidade, grazas á resistencia do Partido Popular que a goberna e que por catro veces opúxose co seu voto á proposta do Partido Socialista para que se lle retirase ao ditador tal título e concesión, segundo acábase de facer en Ávila coa abstención do PP. Así mesmo, a efixie de Franco tallada en pedra figura entre os medallones de reis e outras figuras eminentes da historia que caracterizan as arcadas da Praza Maior, sen que o alcalde da cidade pareza disposto a cumprir co estipulado na Lei de Memoria Histórica, aprobada en 2007. (Cada 20-N, o medallón é preservado cun plástico a modo de envase ao baleiro, para evitar os potenciais botes de pintura/protesta que poida orixinar a súa permanencia).

Estamos, por tanto, ante a inconcibible e esperpéntica paradoxo de que o arquivo da represión, sito nunha cidade que é Patrimonio da Humanidade, poida ser declarado Memoria da Humanidade pola Unesco e que o Concello do Partido Popular de Salamanca siga dispensando honras ao represor, artífice máximo dese arquivo coa colaboración das axencias de represión "máis perversas e crueis do século XX".