Artículos

A rapina franquista queda ao descuberto tras 70 anos

A rapina franquista queda ao descuberto tras 70 anos

A represión económica afectou a unhas 200.000 familias derrotadas. Varios estudos arroxan luz sobre a dimensión do espolio. O Estado impide a reparación do dano




Esmoleiros nas rúas de Madrid en plena ditadura franquista, o 15 de decembro de 1945.


Rafael F. Vázquez, párroco da antiga poboación de Guájar, en Granada, traza un aspecto cru da acusada. "Profesa ideas avanzadas", afirma. A sorte de Dores Mancilla, de profesión os seus labores, xa está botada. Pero apontóaa o garda civil Miguel Aguilera: "Pésima conduta. Votou sempre que foi necesario á fronte Popular". O Tribunal de Responsabilidades Políticas non necesita máis para decretar a incautación dos seus bens: tres camas, casa e plantación de almendros. A multa é de 500 pesetas.

Un grupo de 32 investigadores de oito universidades rescatou dos comités de incautación e os tribunais de responsabilidades políticas de Andalucía máis de 53.000 expedientes persoais como o anterior, acreditativos da xustiza militar totalitaria que o franquismo arbitrou até o fin da primeira posguerra con curas, falanxistas, gardas civís e alcaldes como delatores. A iniciativa, financiada pola Xunta, supón a primeira investigación que pon negro sobre branco a dimensión nunha rexión española do espolio económico, aínda hoxe o máis descoñecido dos alicerces sobre os que se asentou a represión franquista.

"É o gran tema tabú. Só se falou en voz baixa", explica Cecilio Gordillo, activista destacado do memorialismo andaluz. Tampouco o tocou a Lei de Memoria Histórica. Chegada a democracia, os principais partidos e sindicatos si pactaron a devolución dos seus bens. Pero os particulares pagaron outro das peaxes de esquecemento da Transición.

Paqui sabe en que consiste ese pacto. Froito dunha reclamación ante o Estado, posúe un papel remitido por Facenda que deixa ben claro que España non contempla a devolución de bens incautados a particulares. Pero tamén ten outro papel, do Rexistro da Propiedade, que demostra que a casa que tiña nun pobo de Sevilla o seu bisavó Juan era iso, a súa casa, ou polo menos foino ata que lle foi incautada tras o seu asasinato en 1936. "Un fillo seu aínda me pregunta que pasa coa casa e non se que dicirlle", conta Paqui. A maioría dos que están no seu mesma situación nin se expuxeron tentar recuperar os bens. En realidade moitos nin sequera saben que as súas familias foron expoliadas.

Si hai en marcha unha ambiciosa iniciativa colectiva, aínda que sen éxito até a data: a Asociación de Prexudicados pola Incautación Franquista, que desde Catalunya ha reu-niño a 2.000 afectados, todos eles con recibos de multas pagas. "Dialogamos cos partidos, pero sen conseguir compromisos formais. Imos seguir até o final. Se fai falta, aos tribunais, en España e en Europa", conta María Casals, portavoz. A asociación non se encarga de bens, só de multas. María ignora cal é o importe total das sancións, pero si adianta que pedirán ao Estado cinco euros por cada peseta da época en que se abonaron.

As cifras da humillación


Á marxe das dificultades para a reparación das vítimas, queda o consolo parcial de que o manto de silencio está a empezar a descorrerse con algúns datos. En outubro de 1941, os tribunais incoaran case 125.000 expedientes de incautación e quedaban unhas 100.000 denuncias pendentes, segundo os datos recompilados por Manuel Álvaro no libro colectivo A gran represión (2009), coordinado por Mirta Núñez, profesora da Complutense.

Máis de 200.000 familias sufriron en España a investigación, retención ou espolio dos seus bens, segundo os cálculos máis fiables. E iso nun país que en 1940 roldaba os 26 millóns de habitantes. Fernando Martínez, coordinador do proxecto andaluz, cifra en "preto de 60.000" acódelas familias, en realidade afectadas entre 1936 e 1945.

A historiadora Ángela Cenarro, que coordina en Aragón un proxecto similar ao andaluz, cifra nuns 13.000 os expedientes abertos na rexión. En Galicia o ambicioso proxecto Nomes e voces tamén abarcou a investigación da represión económica entre 1936 e 1939. A falta de datos globais, o seu coordinador, Lourenzo Fernández, destaca a "clara vontade" do réxime de cebarse cos derrotados, así como outras formas de espolio, como a expropiación de montes comunais.

A rapina dos sublevados comeza de forma espontánea o mesmo 18 de xullo do 36 e co tempo vaise amparando en bandos, decretos e, finalmente, na Lei de Responsabilidades Políticas de 1939. A maquinaria funcionou a tal ritmo que en 1941 o Tribunal Nacional de Responsabilidades Políticas advertiu da incapacidade do Estado para contar ou xestionar os bens.

Por iso en 1942 suavizouse a lei, multiplicando os sobresementos. En 1945, co franquismo tentando dulcificar a súa imaxe, cesaron os expedientes, aínda que houbo familias que pagaron prazos até finais dos 60. Á parte do espolio, o réxime fíxose cun detallado ficheiro de vermellos e estendera por toda España unha cultura indeleble de medo e delación.

O volume de bens incautados e diñeiro recadado por multas é difícil de precisar, máis cando até o réxime confesábase incapaz de facelo. Pero varios datos dan unha idea. En Toledo foi incautada máis da metade da propiedade rústica. O total de multas impostas en Andalucía roldou os cen millóns de pesetas da época, cando un bancal de terra para alimentar a unha familia podía custar cen pesetas e unha casa obreira nun pobo andaluz, entre 300 e 500.

Non todas as multas pagábanse. En Madrid, Álvaro cifra as impostas en 660 millóns, aínda que a maioría foron sancións absurdamente altas, máis exemplares que prácticas, a prohombres da República. "As que si se pagaban, e eran demoledoras para as clases medias e baixas, eran as de centos ou miles de pesetas. E todo o proceso en si, que supuña a inmovilización dos bens, era un castigo", conta Martínez. A súa intención, cando acabe o estudo, é colgala na Rede. Que se vexa todo: vítimas, delatores, sentenzas. Será unha pequena parte comparada co moito que segue oculto 70 anos despois.

Emilio Silva: "Esa porta ninguén se atreve a abrila"

Emilio Silva, presidente da Asociación pola Recuperación da Memoria Histórica, lamenta que o Estado non dese nunca "ningunha facilidade" para o resarcimiento. "Aos partidos e os sindicatos si. Ao cidadán, nada", denuncia. "Esa porta ninguén se atreveu a abrila. Por que sempre ese rexeitamento a invalidar as sentenzas de responsabilidades políticas" Porque habería que anular tamén as multas que ordenaban?, afirma. Silva lamenta a "hipocrisía" que supón que "os mesmos que argumentan que iso xeraría o caos son os que defenden con uñas e dentes a inviolabilidade da propiedade privada".
Usted está aquí: Home

Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

r/ Olmos 16 - 18 1º - 15003 A Coruña

T. 981 200869

Esta dirección de correo electrónico está protegida contra spambots. Usted necesita tener Javascript activado para poder verla.

Poemas da memoria