Artículos

Avó, sacareiche de aquí!

Un documental de Montse Armengou e Ricard Belis

Sabemos que a ditadura, esa forma de tomar o país uns militares e permanecer nel durante 40 anos que tantos son os que cren que chegou o momento de esquecer, deixou sen futuro aos centos de miles de cidadáns que defenderan a legalidade: uns morreron, outros foron fusilados, outros quedaron para sempre no exilio e outros foron condenados a traballos forzados ou enterrados en cárceres durante anos.

Pero non foron só os vencidos os que foron castigados, a ditadura alcanzounos a todos, e o ditador castigou aos vencedores deixándoos sen pasado. Así é como no país onde ?empezara a amencer? non se falou dos tormentos e persecucións de que foron obxecto os vencidos, nin cando ocorreron os luctuosos feitos nin máis tarde. O medo amordazó os cidadáns que quixeron falar pero a inmensa maioría simplemente correu un tupido veo sobre a súa propia historia. E dun modo ou outro así seguimos.

Sorprende por exemplo ver até que punto as novas xeracións e as que foron novas nos anos sesenta, setenta, oitenta, e  até hoxe, descoñecen a cultura que floreceu nos anos da República, nin o nivel de educación que se conseguiu naqueles poucos anos grazas á prioridade que lle concederon os gobernantes, nin por suposto a historia dos movementos sociais, nin a preparación das masas en política e educación, nin a súa participación na vida pública.

Por iso é polo que me emocionou até as bágoas o documental de Montse Armengou e Ricard Belis que pasou a televisión catalá o pasado 19 de marzo, "Avi, et trauré d'aquí" ("Avó, sacareiche de aquí"), sobre a promesa e a loita de Joan Pinyol, neto dun republicano que foi exhumado da fosa onde fora enterrado e levado ao Val dos Caídos sen o coñecemento nin o permiso dos seus familiares.

Foron miles os cadáveres de republicanos que seguiron a mesma a sorte, e que hoxe descansan xunto a Franco, o ditador contra o que loitaron e o seu verdugo, nun acto aos catro ventos para inaugurar esta monumental fosa en 1959, que foi presentado como de monumental reconciliación. O réxime franquista, co fin de lograr un obxectivo para o que nunca contou co consentimento dos familiares republicanos, non se detivo en profanar tumbas e fosas, tanto de vítimas nacionais como republicanas, todo hai que dicilo. E así é como vemos na reportaxe que o Val dos Caídos converteuse na fosa común máis grande de España.

A reportaxe nárranos a sinistra historia da exhumación de cadáveres, e posteriormente o sufrimento e a loita dos seus familiares para sacar aos seus seres queridos do Val dos Caídos, que pon de manifesto a inxustiza que permanece vixente desde o golpe de estado de non deixar reparar as ofensas recibidas, unha delas a máis atroz, utilizando a morte das vítimas, porque desde entón ninguén conseguiu sacar o cadáver dun familiar, nin durante o goberno socialista nin por suposto os do PP, se exceptuamos uns navarros que o lograron en 1980, cando  o Goberno da UCD autorizoulles a exhumar 133 cadáveres do sinistro.

Aínda hoxe son moitos os familiares que seguen loitando por recuperar aos seus parentes e enterralos nos seus cemiterios preto das súas casas, pero ao parecer hai demasiadas dificultades técnicas e sobre todo políticas que o impiden. A dor dos familiares ante esta negativa é profundo e sen esperanza, porque para eles que os seus maiores estean enterrados xunto a Franco é un agravio do ditador que a democracia non foi nin é capaz de reparar seguindo a lei non escrita segundo a cal non está permitido tratar sobre cuestións secretas e intocables como tantas outras que deixou a ditadura. E porque moitos destes familiares son xa maiores e deben pensar que o que queren os gobernos de España tan contrarios á memoria de nosa propia Historia, é que unha vez mortos  estes parentes tan anciáns, xa non se volverá a falar do asunto.

Pero equivócanse: Montse Armengou, autora da reportaxe, é unha muller que non coñeceu nin a guerra e moi poucos anos da postguerra, e o seu compañeiro Ricard Belis, o outro autor, igualmente. E con todo o esforzo que están a facer desde que comezou a súa vida laboral por recuperar unha memoria que non nos chega e cando o fai vén embadurnada con manchas, sombras e manipulacións, é constante e dunha gran beleza e eficacia. Ben claro pregoano os libros que publicaron entre 2004 e 2007 : Lles Fosses do silenci, hi ha un holocaust espanyol?. (As fosas do silencio, hai un holocausto español?);  O Comboi dels 927 (O convoi dos 927) sobre o tren cargado de españois que en 1940 partiu de Angulema cara ao campo de concentración de Mauthausen onde morreron o 87% deles; Ravensbrück l'infern de dóeslles. (Ravensbrück o inferno das mulleres) sobre o maior campo de concentración nazi situado a 90 kms ao norte de Berlín e destinado case por completo a mulleres e nenos. E non só libros senón documentais nos que comezaron a colaborar cando apenas tiñan 25 anos como "Operación Nikolai" (dirixido por Dolors Genovés, sobre o asasinado do líder do POUM de Andreu Nin); "Cambó" (tamén obra de Dolors Genovés, sobre o político catalán de dereitas), ademais de "Os  nenos perdidos do franquismo", "As fosas do silencio" (2003) ou "O convoi dos 927".

Queda tanto traballo por facer aínda para desenterrar este pasado que nos negou a ditadura, que me emociona ver a mulleres e homes que dedicaron a súa vida profesional a algunha dos centos de miles de cuestións que non traspasaron o nivel da investigación para penetrarse na vida cultural do noso pobo. Creo que é o que nos pode salvar ou polo menos o que nos axudará a iso, e me enorgullece e éncheme de esperanza ver como a semente que plantaron tantos historiadores, educadores, novelistas, poetas e artistas e moitos outros nos difíciles anos da represión, sen contar co traballo profesional dos  miles de exiliados da Guerra civil en tantos países, van agromando e florecendo. Vale a pena lembralo neste mes de abril, sexamos ou non sexamos republicanos, aínda que só sexa para facer xustiza a unha parte da nosa historia que foi vilipendiada e manipulada até extremos de opereta, ou seguindo a nosa tendencia innata, de traxedia.

Usted está aquí: Home

Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

r/ Olmos 16 - 18 1º - 15003 A Coruña

T. 981 200869

Esta dirección de correo electrónico está protegida contra spambots. Usted necesita tener Javascript activado para poder verla.

Poemas da memoria