Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

"O humor gráfico mantivo posturas acedas sobre o statu quo, en parte herdeiras da experiencia sufrida na guerra".

Entrevista a David Belmonte, polifacético pintor, cantante, activista e ultimamente antropólogo sevillano.

- En que forma crees que a guerra civil afectou a arte e/ou segue facéndoo?

Respecto da literatura e ao cinema, a produción de obras relativas á contenda española é inmensa. Respecto das artes plásticas tivo unha repercusión no seu momento, no cal o Guernika de Picasso foi o máximo expoñente, xa que se converteu nun símbolo. Con todo, a profusión de carteis en España durante a guerra foi reflexo das liñas estéticas de vangarda da época. Ás veces penso que as reflexións acerca da traxedia española non calaron suficientemente nas artes plásticas, que permaneceron máis ben alleas a posicionamentos políticos concretos. Pensemos que a pintura, por exemplo, é unha arte máis vinculada a ámbitos privados que a espazos públicos. O muralismo non se desenvolveu nun sentido social, político, de concienciación ou didáctico senón que en liñas xerais foi unha simple ampliación de orzamentos estéticos determinados polo mercado e por vectores de prestixio artístico que moi pouco interese mostraron por facer unha arte popular. O cartelismo, que tamén toma a rúa como ámbito de difusión expresiva, foi capitalizado pola publicidade comercial, na que predomina o afán de aborregamiento e na que non hai espazo para o cuestionamiento da realidade social. Soamente o humor gráfico ou o cómic seguiron mantendo posturas reflexivas e acedas sobre o statu quo, as cales en boa parte son herdeiras da experiencia sufrida na guerra civil. Pensemos no Roto e os seus inteligentísimos chistes. Non se pode deixar de citar álbums de historietas como os de Carlos Giménez, especialmente Paracuellos, 36-39 Malos tempos, ou España unha, España grande, España libre. Outro grandísimo debuxante, Josep María Beá, evoca a memoria histórica da vida cotiá na postguerra no seu álbum Sete vidas. Outros grandes historietistas como Kim ou Alfonso Font, por citar algúns, deixaron o seu granito de area sobre o asunto. Ás artes plásticas queda moito que aprender do cómic, do que lamentablemente se ten unha visión estereotipada por culpa dos superheroes e da manga. E é que o cómic é un medio artístico barato, alcanzable, non elitista, e por iso deostado polo mundo da arte contemporáneo, cuxas miras están postas no mercado, e cuxo mensaxe é abstruso e críptico, aínda nas súas manifestacións máis sociais. Finalmente, búscase un agrado burgués, unha concordancia coas cortinas e o sofá do salón, ou a inclusión da obra na colección permanente dalgún museo público ou dalgunha colección dalgún banco ou algunha empresa privada. Con todo, cando as vangardas artísticas estaban imbuídas de compromiso social, e sobre todo en tempos de guerra, tiveron ocasión de realizarse moi interesantes obras por parte de certos artistas. Helios Gómez publicou carteis, portadas de libros e unha serie de cartafol de debuxos sobre temas sociais e sobre a guerra civil. Outros pintores e cartelistas dignos de mención foron Ramón Calsina, Ramón Gaya, Josep Renau, Ramón Puyol, Josep Bardasano, Carles Fontseré, Artel, Arturo Ballester, Vicente Ballester, José María Galo, Ricard Obiols, Aleix Hinsberger, Bausset, Gallur, José Luís Rei Vila, Monleón, Ferreiros, Rafael de Penagos e Badia Vilato entre outros moitos. Igualmente interesantes son as pinturas e debuxos de artistas como Gustavo Bacarisas, coas súas escenas da guerra civil, ou Andrés Martínez de León.
É destacable o feito de que os artistas da época tiveron que reciclarse ou exiliarse, pois tras a guerra o mundo da cultura sufriu un considerable pau. Moitos artistas podían continuar o seu labor a cambio de retratar aos membros do sistema franquista, e outros moitos tiveron que tragar bilis. Algúns retrataban a miseria social do país, como José Gutiérrez Solaina. Nos anos 60 houbo certa apertura ao exterior, e houbo artistas con certa conciencia social como Juan Genovés, o Equipo Crónica ou os gravadores de Estampa Popular. Hai que facer constar que o financeiro Juan March, un dos principais impulsores económicos do golpe militar franquista, creou unha fundación cultural en 1955, o cal condicionou o panorama das vangardas, e si a iso unímoslle o panorama artístico absolutamente carca influído polos gustos burgueses, da Igrexa católica e da Academia, pódese obter unha idea dos gustos artísticos que dominaron tras a guerra civil, e das vicisitudes que tiveron que pasar os artistas máis indóciles da época, botados ao saco da "bohemia". Actualmente, tras a postmodernidad, pódense observar si non influencias da contenda civil na arte, si certos aires de crítica, escepticismo e pitorreo respecto dos valores sociais noutros tempos sacros, fundamentalmente os relixiosos, e particularmente os da relixión cristiá (calquera se atreve co islam). Pero non vexo que a guerra civil, concretamente, afecte o panorama artístico plástico.

- Poderías imaxinar por un momento que farías de ter que vivir naqueles anos como adulto?

Non se pode extrapolar unha vida levada moitos anos despois nun contexto social e político moi distinto a outra época, posto que a experiencia, a educación fosen outras. Exposme algo así como "pasado ficción". Sería complexo. Probablemente, de estar en Sevilla, a cousa estivese chunga, pois aquí o exército sublevado impúxose con rapidez e reprimiu duramente á facción republicana. Tamén depende de cal fose a miña implicación política e militancia naquel momento. Penso que quizais tivese que fuxir á zona vermella ou fóra de España. Tentase salvar o pelello por todos os medios, pero iso dependese do sinalado que estivese pola sociedade. Ademais, dependería tamén da idade con que me collese o conflito, pois non fose o mesmo ter 20 anos que 37 como teño agora. Quizais resistise e fose executado, ou quizais me houbese ir á fronte para tentar pasarme ao outro bando. Tamén a cuestión depende de cal fose o meu pensamento e a miña profesión por aquel entón. Existe unha correlación multicausal que provoca que os individuos adopten determinadas decisións ao longo do seu percorrido vital, e facendo que se conforme así mesmo a súa personalidade. Quen sabe, igual fose un individuo pacífico e conciliador, ou talvez un radical exaltado. Agora ben, si trátase de meterme nunha máquina do tempo tal e como son agora e co que coñezo, quizais fose moi útil para cambiar algo o curso dos acontecementos. Outra cousa é cal sería a miña reacción si algo semellante sucedese a día de hoxe. Como me implicaría e ao lado de quen. Desgraciadamente, o anarquismo non posúe a forza social que posuía naqueles anos, pero dalgún modo situaríame ao lado do pobo oprimido. Todo dependería dos motivos que levasen a unha guerra a este país. Talvez pensase que esa guerra non é a miña e sinxelamente fixese as maletas a algunha parte para comezar unha nova etapa na vida. En calquera caso o importante é estar vivo, aínda que non á conta do que sexa. Si vivise a guerra, resignoume a permanecer en España na posguerra, rodeado de miseria moral e de medo... Poida que si, xa que así fixo a maioría da xente. Quizais, de sobrevivir, tentoume adaptar facendo o que puidese dentro dos límites marcados polo poder. Quizais contería a lingua, ou quizais aceptase a traxedia con humorismo, lendo entre liñas as mensaxes disidentes de libros e películas, que os había. Seguramente fose lector ou colaborador do Paspallás, ou fose unha especie de Berlanga, co cal sento unha gran afinidade. Na guerra, poida que tratoume de alistar a algunha milicia anarquista, aínda que me tratou de saír en canto a guerra de guerrillas regulouse polo exército. Ás veces soñei que vivía momentos naquela época; uns soños cunha intensidade emotiva exacerbada, xa que manteño unha visión épica que é froito dunha certa idealización do sentir popular ao ler literatura sobre a época, como Homenaxe a Cataluña, de Orwell, Por que perdemos a guerra, de Abad de Santillán, ou O reñidero español, de Borkenau. Neses soños séntome parte dun destino humano, dun sentimento colectivo de gran tradición e raizame. Sento algo así unha irmandade entre as persoas cun obxectivo común de destruír os alicerces da sociedade crispada polo abuso e o escurantismo, pero curiosamente non son soños bélicos, senón protagonizados pola multitude enardecida por un desexo de liberdade e respecto que vence pola súa propia forza. Os explotadores e os políticos e gobernantes foxen porque non teñen nada que facer. Ilusións, vaia. Penso que ás veces nos soños sublimamos os nosos desexos individuais e colectivos, transferíndoos ao noso quefacer diario, buscando un ideal de vida. Pola miña banda, trato de pasar por este planeta tratando de aprender, de comprender, sendo o máis creativo e prolífico que podo ser. Trato de pór a liberdade en práctica, aínda que a liberdade só sexa unha sensación, e trato de encher os meus días de amor, aínda que para iso ás veces é necesario renunciar a certas persoas. Trato de non pisar a ninguén, de non aproveitarme de ninguén, e que ninguén o faga comigo. Claro que iso entra en colisión con pensamentos impositivos, o cal nunca me gusta. A cuestión estriba no tacto e no respecto. Penso que son moi fácil de persuadir, de seducir, pero rebélome naturalmente contra as ordes. Por iso véxome máis nunha guerrilla pola miña conta cun grupo que nun exército coas súas xerarquías.

- Faino ti mesmo: Pregunta e responde sobre a guerra, a música, o fascismo, a posguerra, a república...

Penso que a guerra se desenvolve cotidianamente en batallas inadvertidas. Hai manifestacións en todas partes e que a todos salpican, queirámolo ou non. Hai guerra de medios de masas, de intereses económicos, de telecomunicacións, de partidos políticos... e en todas elas a inimiga é a poboación, a xente da rúa, o cidadán convertido en cliente, consumidor e usuario. Hai un bombardeo constante de estímulos destinados a xerar necesidades onde anteriormente non as había. Ademais esta guerra, ao salpicar a unha masa confundida e atarefada, provoca enfrontamentos entre a mesma, división de intereses colectivos moi manipulados e teledirigidos. Aléntase a competición e a insolidaridad nuns discursos incongruentes, onde se subvierten e son tergiversados toda clase de conceptos e valores como a liberdade, os dereitos ou a participación. Hai unha batalla en favor da politización á vez que da desinformación das masas. É moi difícil navegar no océano de datos para poder interpretalos. A xente non ten tempo de reflexionar e ao poder non lle interesa que iso ocorra. Hai unha inconsciencia absoluta respecto da idea de benestar, e os poucos que renuncien ao teléfono móbil por razóns éticas -guerra do coltán- son vistos como bichos raros. Calquera goberno recomenda consumir, e hai unha fe cega no gran mito do crecemento económico e na sacralidad do progreso. De ningunha maneira concíbese a idea de deter a locomotora do desenvolvemento. A sociedade permite que se invistan enormes sumas en armamento e en manter uns exércitos inútiles, mentres o coñecemento e a investigación son sistematicamente impedidos e mutilados. Fálase de igualdade pero aléntanse as diferenzas: entre occidente e o resto do mundo, entre os Estados europeos, entre as distintas comunidades autónomas españolas, entre as comarcas... non todo o mundo goza dos mesmos dereitos, nin ten o mesmo acceso a todos os servizos. A democracia é unha mentira cocha. É o consolo dos ignorantes. As guerras, en definitiva, serven para estimular e darlle continuidade ás diferenzas. A poboación non se manifesta por nada que lle afecte profundamente, porque ten unha venda diante dos ollos. Só recibimos proxeccións da realidade nunhas pantallas, como na caverna de Platón.
A música, por unha banda, é expresión da decadencia das nosas sociedades. Por outra banda é a expresión dos pobos. O espectáculo faise carne na música, así como en todas as artes. A maioría das expresións artísticas están ao servizo do simulacro espectacular.
O fascismo segue funcionando. É a vía rápida para negar a liberdade. E non se diferencia demasiado do pensamento único e irreflexivo ao que aspira todo sistema de poder para someter á poboación. Recordo que cando foron as eleccións tras o 14-M, algunhas persoas reprendéronme porque non fun a votar, porque era un voto que perdía a ?esquerda? (esquerda que non existe por ningunha parte). Velaí un exemplo de como se forza a un posicionamento entre dous polos, mediante un control social, pero ouza, ao meu déixeme que pense o que queira, e que faga o que queira. Desde logo, o rexurdimento do fascismo histórico en Europa é un perigo, e está estimulado por personaxes xenófobos da laya de Berlusconi e os neoliberais sen concesións.
A posguerra segue coleteando en España. Existe unha certa nostalxia da época que se materializa nalgunhas series de televisión e en películas. Os da miña xeración somos fillos dos nenos da posguerra, netos dos que participaron na guerra civil, e estivemos influídos polo comportamento dos nosos pais. Penso que, considerando os medios cos que contamos e consideramos o interese e o acicate dos nosos pais por que vivísemos mellor que eles, somos unha xeración moi válida aínda que nos enfrontemos a constantes trabas para desenvolver as nosas capacidades. Pero ese é un problema estrutural e cultural, pois en boa medida o clientelismo segue funcionando en toda España.
A república, na miña opinión, non é o sistema alternativo ao actual. As experiencias republicanas do noso país non foron garantía en absoluta dunha xustiza social total. Asociada ao Estado, a república reproduce desigualdades, abusos e xerarquías (lémbrese por exemplo a famosa orde de ?tiros á barriga!? dada por Manuel Azaña para evitar tomar prisioneiros na matanza de Casas Vellas). Outra cousa moi distinta sería unha república federalista, que se achegaría máis a un sistema cantonal e de democracia directa asemblearia, á anarquía. Alá onde exista unha estrutura política que permita medrar e sacar tallada a quen ostenten cargos de poder, a inclinación humana tenderá ao aproveitamento da situación, custe o que custe. Poucos son os que por dignidade se retiran ou admiten as súas equivocacións ou a súa incompetencia.