Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

Discurso pronunciado por Carmen Negrín

En ocasión da entrega das copias do arquivo Juan Negrín

Entrega das copias do arquivo Juan Negrín (partes correspondente ao Ministerio de Facenda, de Guerra e Presidencia do Consello). Salamanca, 24 de Setembro, 2011

Excelentísima Señora Ministra da Cultura,

Señor Director Xeneral do Libro, Arquivos e Bibliotecas,

Señor Presidente da Fundación Juan Negrín,

Señoras e señores,

Encargado polo goberno da segunda República para o pavillón español na exposición universal de 1937 en París, o Guernica de Picasso, despois de moitas negociacións, chegou en 1981, de Nova York a España, a un país considerado por fin democrático.

Ese cadro do cal se volveu a falar recentemente, non é un cadro calquera, é un berro de denuncia da guerra e dos ataques dos inimigos da República establecida legalmente, tras as eleccións do '31.

Simboliza unha chamada en contra dun golpista e dos seus aliados, os Fascistas Italianos e Portugueses, xunto aos Nazis Alemáns que estrearon, se se pode dicir así, contra unha poboación civil indefensa, os primeiros ataques aéreos militares, tanto en Madrid como nesa cidade vasca de Guernica.

Aproveito para facer un paréntese e lembrar que a pesar da brutal intervención estranxeira, frecuentemente minorada ou omitida na versión historiográfica franquista e neo-franquista, séguese denominando erroneamente a Guerra de España Guerra civil, coma se o concepto exclusivo dunha guerra fratricida con auxe nacional bastase para cualificala.

Pechando o paréntese, volvo ao Guernica. Picasso cualificouno persoalmente de "instrumento de guerra ofensivo e defensivo, contra o inimigo", agregando tamén que "A guerra de España é a batalla da reacción contra o pobo, contra a liberdade. Toda a miña vida de artista, dixo, non foi máis que unha loita continua contra a reacción e a morte da arte. No panel en que traballo e que chamarei Guernica  e en todas as miñas obras recentes, expreso claramente o meu horror da caste militar que fixo caer España nun océano de dor e de morte."

74 anos despois, este cadro segue contando e falando, a tal punto que Colin Powell fixo cubrir a súa reprodución nas Nacións Unidas cando interveu a favor da guerra de Iraq, coma se o cadro fose unha conciencia que non se pode calar.

Espero que o arquivo de Juan Negrín, cuxa copia entrégolle hoxe, despois de moitos anos de esforzo, en particular da Fundación Juan Negrín, pero tamén do goberno Canario e do seu propio ministerio, espero que este arquivo sirva de memoria e sobre todo de conciencia.

Antes de decidirme a regresar o arquivo e a depositalo en España, tras de 72 anos de exilio, xurdiron moitas preguntas, entre as cales: se sería ou non conforme á vontade do meu avó, e , non menos importante, se o país evolucionara suficientemente para preservalo e valoralo debidamente.

A primeira pregunta foi relativamente fácil de contestar: no seu momento, o meu avó loitou por preservar o patrimonio do Museo do Prado por consideralo patrimonio universal. Para iso, coa axuda da Sociedade de Nacións, logrou  sacalo integralmente de España, protexéndoo dos bombardeos indiscriminados dos aliados de Franco e acordou que regresase unha vez a loita armada finalizada.

Do mesmo xeito, logrou preservar o seu arquivo, clave para entender a memoria dun goberno, base dun estado democrático, sacándoo de España, e, pouco despois, protexéndoo da ocupación nazi en Francia.

Dado este comportamento e sabendo o agarimo que tiña por España á cal sacrificara todo, non dubido que quixese que no momento máis apropiado, regrese ao seu país.

O mesmo había decidido, pouco antes de morrer, entregar ao Estado Español os documentos referentes ao mal chamado ouro de Moscova, documentos que foron ocultados e practicamente esquecidos até o momento en que as copias certificadas saíron do arquivo. Un dos poucos en non esquecelos e en referirse a eles nos anos 70, foi Anxo Viñas que foi inmediatamente censurado.

Teño que admitir que a segunda pregunta (se o país evolucionara suficientemente para preservalo e valoralo debidamente),  foi a máis difícil de avaliar.  España non é unha república e os reflexos franquistas están tan profundamente arraigados que ás veces un exiliado ou fillo ou neto de exiliado, como eu, sente desconcertado ante certas reaccións ou preguntas.

O mesmo feito que Juan Negrín sexa ou fose durante moitos anos máis descoñecido no seu país que fóra, parecíame sorprendente: como se pode entender unha guerra que afectou, directamente ou indirectamente, a todos os Españois, se un descoñece os seus principais actores? É como tratar de entender a segunda guerra mundial sen saber quen foron de Gaulle ou Churchill.

Outras dúbidas: Porqué nun país europeo, o Estado non se implicou directamente, no trascurso de trinta e tres anos, en sacar das fosas comúns e en dignificar a todas as vítimas do franquismo? Porqué deixouse nun pudrideiro a máis de 30.000 vítimas xusto debaixo da tumba-mamotreto do responsable das súas mortes e do seu ideólogo? Por qué recíbese con tantas honras, nun país non laico pero sen confesión estatal, ao máis alto dignatario do Vaticano, cando este xamais pediu perdón pola súa colaboración no exterminio máis importante que se levou a cabo en Europa despois do xenocidio xudeu?

Pero o que me sorprende aínda máis, é que, a pesar da  facilidade de acceso á información primaria, sígase equiparando un goberno lexítimo e legal cunha banda golpista. O gañar unha guerra non dá automaticamente a razón, nin xustifica un tratamento de favor.

Supoño que a única resposta que se impón, é que o sufrimento debeu de ser tan tremendo que, pese ao paso dos anos, sobra medo, sobra silencio e sobra desconfianza.

Ante estas contradicións fundamentais dun réxime onde se restableceu "as liberdades públicas" tan desexadas por Picasso, dunha democracia monárquica, considerei que o mellor era dar a coñecer un máximo de información, e que mellor medio que o propio arquivo do Ministro de Facendo, en plena guerra, que a documentación da Presidencia do Goberno, e que a documentación do Ministro da guerra.

Se nun principio, o meu obxectivo foi dar a coñecer á figura política do meu avó, a medida que ía avanzando no traballo que eu chamo de escavación no arquivo, rapidamente pareceume obvio que o seu destino era inseparable do da segunda República e que, aínda sen coñecer a fondo o arquivo, había que deixalo falar por se mesmo, así soamente poderase desenmascarar aos poucos a historiografía franquista. É necesario para o futuro; non é só unha cuestión de coñecemento e de cultura, é unha cuestión de ética e de conciencia, esa conciencia, que, como o cadro de Guernica, nunca cala.

Moitas grazas