Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

As mestras da República - 3ª Parte e última.

As mestras da República no recordo.

En 1836 abriuse a primeira Escola Normal, en Madrid, pero só o foi para mestres. A Lei Moyano foi a primeira Lei que recomendou - non chegou a obrigar, o que si fixo para o caso dos mestres - crear Escolas Normais de mestras. E, un ano despois da súa aprobación, en 1858, creouse un centro oficial para formar mestras. Agora ben, a Lei Moyano contempla unha formación diferenciada para mestres e mestras; no caso deles, unha ampla lista de materias, que se reduce no caso das mestras, pois seguía manténdose a visión dunha mestra maternalizada, cuxa principal aptitude eran as súas supostas virtudes como nai. A propia Lei estipula para as mestras, como retribución, unha terceira parte menos do sinalado aos Mestres.

Os cambios fundamentais virán a partir de 1868, co Krausismo e a Institución Libre de Ensino, coas súas formulacións filosóficas e pedagóxicas, a favor da reforma paulatina das mentalidades, a moral e as prácticas do pobo español, no que as mulleres cumprían un papel, en principio, similar ao dos homes. Cambios que alcanzaron á formación dos mestres e mestras, esixindo un maior nivel de cualificación para estas.

A educación das nais e mestras era agora máis importante na medida en que a influencia feminina considérase determinante para a formación das seguintes xeracións, unha tarefa de moralización da vida pública na que a muller, desde o círculo familiar, debe ter un papel fundamental.

Educadas baixo as premisas da Institución Libre de Ensino atopámonos, xa a principios do século XX, un bo número de mulleres modernas, librepensadoras, liberais? que nutrirán as filas do socialismo ou do movemento anarquista e que empezan a reclamar nos seus escritos e na súa vida diaria o recoñecemento duns dereitos dirixidos a conseguir a igualdade entre os sexos: o sufraxio universal, o acceso libre á Universidade e ao ámbito político, unha lexislación laboral non discriminatoria, o divorcio, a educación sexual? serían algúns dos seus requirimentos.

E un bo número destas novas mulleres exercen como mestras en todos os niveis educativos. Mestras que se adhiren á República e aos seus principios filosóficos, educativos? progresistas e que a defenden nas aulas, nos seus escritos e, en moitos casos tamén, en cargos políticos. E que, cando chega a negra noite do franquismo, serán especialmente reprimidas porque, se o mestre debe ser un exemplo de conduta, esta ejemplaridad extrémase no caso das mestras.

A esas mulleres que se implicaron especialmente en defensa da autonomía e da liberdade feminina, que foron represaliadas, que tiveron que exiliarse e que foron ingratamente esquecidas e repudiadas polo réxime que puxo punto e final a unha etapa de avance progresista en España, debémoslles o noso recoñecemento especial.

Algunhas mestras republicanas.

Antonio Adroher

Creceu nunha familia obreira acomodada e fué á escola pública. En 1930 ingresou por libre na Escola Normal de Xirona. Tiña apenas 18 anos cando apareceu na cabeza da manifestación que celebraba a proclamación da República, enarborando a bandeira tricolor.

Termina maxisterio en 1934 e ingresa na Federación Española de Traballadores do Ensino (FETE) alternando os estudos e o traballo coas tarefas sindicais. Foi mestra na escola de Ultramort do 1934 a 1936 . Ao iniciar a guerra entra a formar parte xunto ao seu marido das milicias antifascistas. Enviuda aos poucos días e destínana ao Colexio das Carmelitas para ocuparse das orfas que se quedaron soas.

Antonia, con 23 anos, será a primeira muller que ocupe un cargo político no Concello de Xirona, ao ser elixida Conselleira Municipal de Cultura e Propaganda desde outubro do 36 até febreiro de 1937, como representante do POUM (Partido Obreiro de Unificación Marxista e grazas ao seu intenso traballo todos os nenos e nenas de Xirona foron escolarizados a pesar das dificultades. Forma parte da sección do Consell de l'Escola Nova Unificada (CENU) e traballa como mestra na escola Giner dos Ríos ata que en 1939 ten que exiliarse a Francia. No exilio, Antonia seguiu co ensino, e seguiu militando no POUM ata que ingresou no PSOE.

Margarita Comas

Naceu en Alaior (Menorca) o 25 de novembro de 1892. O seu pai era un mestre con ideas liberais que participou activamente nos movementos de renovación pedagóxica da súa época, mantendo intensa relación coa Institución Libre de Ensino. Margarita, o seu tres irmás e o seu irmán realizaron estudos de maxisterio e traballaron como docentes. Nada máis obter o título de mestra, Margarita acompañou ao seu pai nunha viaxe pedagóxica de catro meses por diversos países de Europa.

Finalizou os seus estudos en 1915, co número uno da Sección de Ciencias, e o claustro de profesores propúxoa para o posto de profesora titular na Escola Normal de mestras de Santander, onde manifestou a súa inquietude polos métodos activos no ensino das ciencias. Realizou na Sorbona de París as investigacións para a súa tese doutoral. Obtivo o grao de Doutor en Ciencias na Universidade de Barcelona. Mostra da súa actividade divulgadora foron as súas conferencias sobre "Evolución e Herdanza" na Universidade Internacional de Santander e os diversos artigos sobre xenética e outros temas científicos que publicou na Revista de Pedagoxía.

Ao comezo da guerra de 1936, Margarita Comas atopábase en Madrid, e desde alí trasladouse a Bilbao, desde onde cruzou a fronteira por Irún. En Inglaterra continuou coa propaganda antifascista e fíxose cargo da educación dos nenos e nenas refuxiados. Morreu en Exeter en 1973.

Carmen Burgos

Naceu en Almería en 1867. Foi unha das primeiras mulleres españolas que defendeu o papel feminino na vida social e na literatura. Foi profesora da Escola Normal do Maxisterio de Madrid. Amiga de Blasco Ibáñez, con quen comparte afinidades políticas, e de todos os progresistas da época. Foi compañeira sentimental de Ramón Gómez da Serna durante moitos anos.

Dedicouse sen descanso a loitar polas súas ideas e polas causas máis xustas, entre elas, a defensa da igualdade entre os sexos, e desafiou á sociedade, coa súa conduta de costas aos convencionalismos imperantes, o que lle supuxo a feroz crítica dos sectores máis conservadores. Loitou pola República, defendendo ardentemente o voto para a muller, xunto con Clara Campoamor. Pertenceu ao Partido Radical Socialista e foi unha das dirixentes da Unión Republicana Feminina, así como da Asociación Cruzada das mulleres españolas. Lamentablemente, Carmen de Burgos morreu nova, en 1931, cando se vivían os momentos máis exaltados do fulgor republicano. Sentiu enferma dando unha conferencia e xa non logrou reporse.

Pilar de Madariaga

Naceu o 21 de abril de 1903 en Madrid, filla militar liberal. Era a menor de oito irmáns nunha familia de perfil republicano e científico.

Pilar estudou de nena no Colexio Alemán de Madrid, e no Instituto Xeral e Técnico Cardeal Cisneros, itulándose en 1919. Licenciouse en Químicas en 1929 e iniciou unha carreira investigadora e docente. Estudou 3 anos en Estados Unidos bolseira pola JAE e por varias Universidades entre elas a prestixiosa universidade de mulleres Vassar College, (Poughkeepsie, Nova York), Deste tres anos de formación en Estados Unidos, nos que estudou Espectroscopía e Óptica Física, trouxo a España as técnicas espectroscópicas aplicadas naquel país. De 1932 a 1936 foi investigadora na Sección de Espectroscopía do Instituto Nacional de Física e Química (INFQ) dedicándose ao estudo do espectro do molibdeno e publicou os resultados con Miguel Anxo Catalán en 1933. Tamén estudou a concentración de mercurio no aire das minas de Almadén. De 1933 a 1934 foi catedrática de Física e Química do Instituto de Puertollano. Estaba afiliada á FETE e pertenceu á Asociación Española de Mulleres Universitarias (AEMU). En 1937 encargábase dun orfanato en Alacante e rexeitou a oferta de dar clases na Universidade Vassar College, alegando que neses momentos era máis necesaria en España.

Tras a guerra civil exiliouse a Estados Unidos, dando un xiro á súa carreira profesional pois se doctoró en literatura en Middlebury College e foi profesora de literatura española en Vassar College, no estado de Nova York, até a súa Xubilación en 1968, cando regresou a España.

María de Maeztu

Nació en Vitoria, o 18 de xullo de 1882. Estudou Maxisterio e máis tarde Dereito. En 1902 empezou a exercer a súa profesión de mestra nunha escola.

María reformou o ensino, implantou as clases ao aire libre, fundou as primeiras cantinas e colonias escolares. Moi pronto destaca pola súa elocuencia, os seus claros conceptos e as súas ideas revolucionarias sobre o ensino. Defensora da igualdade de mulleres e homes, da emancipación social e económica das mulleres e do divorcio e rexeitaba a inxustiza que supón o perdoar todas as faltas dos homes e culpabilizar á muller a quen se engana.

Dirixiu a Residencia Internacional de Señoritas, rexida polas mesmas normas da Residencia de Estudantes. mentres houbo liberdade en España; chegada a sublevación franquista, emigrou á Arxentina. Alí faleceu anos despois.



Aurelia Gutiérrez-Cueto



Naceu en Santander nunha familia culta e refinada. Estuda na Escola Superior de Maxisterio, sendo o número uno da súa promoción.

En 1911 e tras recibir unha cátedra na Escola Normal, instálase en Granada. Anos despois, en 1932, é nomeada Directora Interina da primeira Escola do Maxisterio Primario da cidade de Melilla.

No ano 1936 foi asasinada en Valladolid, onde fora Directora da Escola Normal, vítima da represión franquista, e os seus papeis, libros, documentos, fotografías e arquivos arrasados.



Regina Lago

Naceu en Palencia e estudou Maxisterio na Escola Normal desa mesma cidade. Ingresou na Escola de Estudos Superiores de Maxisterio, sendo a nº 1 da súa promoción en Ciencias. Profesora de Física e Química na Escola Normal da Lagoa, e de matemáticas en Lugo. De 1928 a 1930 estuda, cunha Bolsa, Psicoloxía experimental en Xenebra. De volta a Lugo, publicará "As Repúblicas Xuvenís"  (Lago, 1931) onde analizará a importancia da organización escolar á hora de desenvolver a autonomía persoal (self government) das e os escolares, en consonancia coas formulacións da Escola Nova.

En 1932 incorpórase, como profesora de Psicoloxía á escola normal de Segovia ata que aproba en 1934 a oposición para Xefa de sección do Museo Pedagóxico Nacional. Durante este período publica varias obras e artigos en revistas especializadas.

Ao comezo da guerra civil preside o Comité directivo da Residencia de Señoritas, en Valencia é nomeada responsable da Organización pedagóxica da Delegación da Infancia evacuada. En decembro trasládase a Paris como Delegada da Infancia Evacuada e ao final da guerra volva a Catalunya para axudar na evacuación de civís.

Marina Lejárraga

Muller comprometida política e sindicalmente desde moi nova, xa en 1921 afíliase a UXT, pertenceu ao Socorro Vermello e á Agrupación de Mulleres antifascistas. Xa no exilio participa na comisión executiva da FETE en Méjico dirixindo varios anos o Comité de Solidariedade e axuda aos profesional do ensino en España.

Naceu en San Millán da Cogolla, A Rioxa, en 1874. Estudou en Madrid na Asociación para o Ensino da Muller, institución da cal foi profesora. As súas inquietudes literarias leváronlle a publicar o seu primeiro libro ?Contos breves, lecturas recreativas para nenos?, que será a única obra que asinará co seu nome.

En 1900 casou con Gregorio Martínez Sierra e adoptou os apelidos do marido. Tras a voda, a maioría das súas obras levan o nome do esposo. Feminista convencida e activa, fundadora de sociedades que promocionaban a educación da muller, estivo, incomprensiblemente sometida ao seu marido.

En 1933 foi elixida deputada socialista por Granada e foi designada vicepresidente da Comisión de Instrución Pública. Foi agregada comercial na embaixada española en Bélxica, baixo cuxa tutela estiveron centos de nenos refuxiados na guerra.

A Guerra Civil obrigouna a un penoso exilio e morreu en Arxentina en 1974, pouco antes de cumprir 100 anos, sendo practicamente unha descoñecida, tanto desde o punto de vista literario como do compromiso social.

María Luisa Navarro Margati

Nada en Francia, de familia gaditana de tradición republicana. Pedagoga e psicóloga. Estudou na Escola de Estudos Superiores de Maxisterio, sección de letras, onde máis tarde foi profesora. Profesora auxiliar no colexio nacional de sordomudos. Obtivo unha bolsa do JAE en dúas ocasións, 1908 e 1930.

Traduciu ao español  A educación das nenas: Pedagoxía de Fenelón (1919), e realizou unha Antoloxía de Rousseau (1931), entre as súas publicacións atópanse dúas obras para a educación dos sordomudos de 1921 e 1927, e xunto co seu marido, Lorenzo de Luzuriaga, fundou en 1922 Revista de Pedagoxía, que se editou até 1936.

Formou parte activa do Lyceum Club, onde dirixía a sección de Literatura, e desde esta institución pronunciou algunhas conferencias como "Psicoloxía da adolescencia" ou "Nais e fillos" que quedaron recollidas na prensa.

Unha parte importante dos seus artigos dedícaos a defender "a causa da muller", o dereito da muller á educación, á cultura, e á cidadanía, cando chegou o debate político, situouse en favor do voto da muller. En 1936 publica ?o Ensino da lectura e a escritura no ensino primario.

Exiliouse a Arxentina xunto co seu marido, aínda que seguiu traballando, non obtivo o recoñecemento que se merecía. Morreu en Buenos Aires en 1947.

Enriqueta Otero

Foi mestra, especialista en educación de nenos sordomudos, republicana, comunista,  miliciana de cultura na Primeira Brigada Móbil de choque da 46ª división, dirixida por Valentín González O Campesiño, e compañeira de Miguel Hernández e Dores Ibárruri que, podendo marchar ao exilio coa guerra xa perdida, decidiu que España a necesitaba aquí, e os seus pasos levárona á huída, a clandestinidade, o maquis e o cárcere.

Enriqueta colaborou na Reforma Educativa durante a II República e foi profesora do Colexio Nacional de Sordomudos. Na Guerra Civil participa en tarefas sanitarias, educativas e culturais: desde a xestión de gardarías para os fillos dos milicianos ou a dirección do Hospital Militar de Carabanchel, até a organización de actividades na fronte como miliciana de cultura.

Tras ser encarcerada pola Xunta de Defensa de Madrid, nos caóticos días da súa caída, foxe a Lugo onde se integra no maquis, sendo detida e encarcerada sete anos despois. Á súa posta en liberdade, 14 anos despois, en 1960, Enriqueta loitará polo recoñecemento da súa condición de mestra, o que logrará en 1974, moito antes de que este dereito tivese un recoñecemento xeral, por lei, para todos os mestres e mestras da República. Nos anos 80, xa como inspectora de ensino, preocuparase por mellorar o ensino no ámbito rural, e en todo momento perseguirá os seus obxectivos de difusión da cultura, a través da Asociación "O Carriño".

Amparo Bosch e Gastón

Nada en Zaragoza en 1902, cando terminou Maxisterio empezou Medicamento e a colaborar con ateneos e sindicatos, ensinando a ler e a escribir ás mulleres. Destacou pola súa brillante carreira como estudante así como por ser unha das poucas mulleres licenciadas en Medicamento. Dedicou parte do seu traballo á educación sexual e en hixiene como método para previr enfermidades centrándose máis activamente na muller, no mundo obreiro e nos nenos.

Os seus pensamentos, baseados nos conceptos da igualdade humana e a liberdade sexual, quedaron reflectidos nos numerosos artigos, libros e conferencias que dirixiu á sociedade.

Entre as súas responsabilidades estivo a de dirixir a casa da muller traballadora en Barcelona, colaborou estreitamente co Ministerio de Sanidade durante a II República e a Guerra Civil e encargouse da Asistencia Social en Valencia, lugar no que traballou especialmente con nenos. Ademais foi fundadora e membro activo de "Mulleres Libres".

Exiliada en Francia seguiu traballando nos campos de refuxiados e posteriormente pasou a dirixir o hospital de Varsovia en Toulouse, cidade na que morreu en 1968.

Concepción Sáinz Amor

Iniciou na escola rural a súa traxectoria profesional de mestra. Nada no val de Tobalina, do municipio de Cebolleros, na provincia de Burgos, cursou estudos de maxisterio na Escola Normal de Burgos e, despois de aprobar as oposicións en 1918, obtivo o seu primeiro destino en Aldeanueva de Ebro (provincia de Logroño). A esta escola seguíronlle as de Rincón de Soto, Pedroso e Alberite, na Rioxa. A partir deste momento alternou a súa actividade de mestra cunha notable actividade de estudos e viaxes ao estranxeiro participando en congresos e visitando distintos países por conta propia durante os períodos de vacacións ou a través de bolsas da Xunta de Ampliaciónde Estudos.

Dedicou os seus esforzos, de forma prioritaria, á renovación pedagóxica deste tipo de escolas centrándose na práctica escolar. A partir dos estudos de maxisterio na Normal de Burgos tivo coñecemento da pedagoxía e o método de Maria Montessori e dalgunhas iniciativas do movemento da Nova Educación. Pero o impulso que debeu espertar a súa potencia vital e as súas inquietudes intelectuais foi a situación da escola rural, onde exerceu durante os seus primeiros anos de mestra: a precariedade de medios e o illamento do mestre. Non é, pois, nada estraño que no fondo das súas obras sobre os principios, os métodos e as experiencias da Nova Educación descubramos a finalidade de contribuír á renovación da escola rural. A súa obra A escola rural activa (1933) é o reflexo máis claro desta intencionalidade.

Pepita Uriz i Pi

Naceu en Navarra, en 1883. Foi profesora de pedagoxía da Escola Normal de Lleida, aínda que é máis coñecida pola súa faceta sindical foi Secretaria Xeral de FETEUGT- e pola súa implicación política coa II República. Próxima á Institución Libre de Ensino, tiña unha moi definida vocación de mestra. Estudou en Francia e Alemaña, onde aprendeu os novos métodos para reformar o sistema educativo e científico do país.

Defensora dos dereitos das mulleres, do ensino laico, activa e científica, foi expedientada por iniciativa a Igrexa, por mor de propor aos seus alumnos a lectura do libro de Margarita Nelken A condición social da muller en España , e sancionada, en 1925, coa separación do servizo por un ano.

Coa chegada da II República é nomeada directora da Escola de Maxisterio de Lleida, exercendo o cargo até 1934. Durante a República participou nas misións pedagóxicas realizadas no Val de Arán, co obxectivo de instruír á poboación analfabeta catalá.

Foi militante do PSUC. En 1934 fundou a Organización Española de Mulleres Antifascistas. Ao acabar a Guerra Civil exiliouse a Francia, primeiro, e a Alemaña, despois, onde morreu en data descoñecida.

María Zambrano

Nace en Vélez-Málaga o 22 de abril de 1904. Estuda Filosofía e Letras en Madrid matriculándose por curso libre dada a súa delicada saúde. Foi profesora no Instituto Escola, no Instituto de Bacharelato Cervantes (Madrid), na Residencia de Señoritas e, desde 1931 até o ano 1936, profesora auxiliar da Cátedra de Metafísica na Universidade Central. En 1933 publica o seu primeiro ensaio, "Por que se escribe", na Revista de Occidente, iniciando a súa colaboración en diversas revistas.

Durante os anos da II República participa nas Misións Pedagóxicas e outras iniciativas culturais.

En 1936 María viaxa a Chile co seu marido, que fora nomeado secretario da Embaixada de España e en 1937 regresan a España; á pregunta de por que volven se a guerra está perdida, responderán «Por iso». Colabora na defensa da República e é nomeada Conselleira de Propaganda e Conselleira Nacional da Infancia Evacuada.

O 28 de xaneiro de 1939 cruza a fronteira francesa, camiño do exilio americano, viviu en Cuba, en México e en Porto Rico. Entre 1940 e 1954 publicou as súas obras filosóficas máis importantes e traballou como profesora en diferentes Universidades deses países.

En 1954 volveu a Europa e viviu en Italia, Francia e Suíza. Debido á súa delicada saúde até 1984 non pode volver a España, despois de 45 anos de exilio. En 1989 concédeselle o Premio Cervantes e morre en Madrid en febreiro de 1991.