Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

As mestras da República - 2

O papel das mestras e os mestres.


Veneranda Manzano, cun grupo de alumnas e a bandeira republicana ao fondo.

O proxecto de que a educación e a cultura chegasen aos recunchos máis remotos de España era para o goberno republicano a vía para construír unha verdadeira democracia. ?España non será unha auténtica democracia mentres a maioría dos seus fillos, por falta de escolas, véxanse condenados a perpetua ignorancia? rezaba o Decreto que dispuña a creación de 7.000 prazas de mestres e de mestras en 1931. Educación e democracia ían da man e o corazón da formación en valores cívicos dos nenos e das nenas e da erradicación do analfabetismo nas zonas urbanas e rurais era o ensino primario.

A política educativa da República, aínda que abarcou o conxunto do sistema educativo, centrouse na reforma e a mellora do maxisterio. Os estudos de maxisterio adquiriron categoría universitaria. Os futuros mestres e mestras, que debían ter estudos de bacharelato, formábanse conxuntamente na universidade na que aprendían a pedagoxía moderna. A mellora das retribucións contribuíu así mesmo a dignificar a profesión.

Neste proxecto de educación da cidadanía as mestras republicanas ocupaban un luga destacado. Eran as encargadas de educar nos valores de liberdade, igualdade e solidariedade aos nenos e ás nenas que estudaban nas escolas mixtas recentemente implantadas, ou nas escolas de nenas. Ademais, o seu mesma presenza era un exemplo instructivo, especialmente para as nenas, xa que encarnaban un modelo de muller moderna e independente.

A profesión de mestra era un dos poucos ámbitos laborais e culturais no que as mulleres habían ido conquistando, desde o século XIX, un terreo de afirmación, recoñecemento e legitimación no espazo público.

Na España das primeiras décadas do século XX moitas mestras sentiron atraídas polas correntes de renovación pedagóxica, participaron en organizacións femininas e feministas que loitaban pola reforma social e a igualdade de dereitos da muller, e formaron parte de partidos políticos e de sindicatos.

A principios dos anos 30, a II República contou con numerosas mestras (e mestres) identificadas coas ideas de laicismo, liberdade de pensamento e de cátedra, promoción da liberdade individual, que, nas aulas, utilizaban a experimentación e os métodos participativos de aprendizaxe, traballaban ao aire libre, facían excursións e fomentaban a educación física, de alumnos e de alumnas.

Un campo de actuación propio das mestras republicanas foi reivindicar prácticas educativas renovadoras e a súa aplicación nos centros docentes, ao mesmo tempo que, ocupáronse, como elos dunha longa cadea, de proporcionar unha mirada non androcéntrica sobre os principios pedagóxicos innovadores.

Participaron así mesmo na ampla variedade de actividades educativas e culturais despregadas pola República: as escolas nocturnas para traballadoras adultas, as Misións Pedagóxicas, as bibliotecas populares, as colonias e as cantinas escolares. Eran mulleres comprometidas politicamente, que, grazas á súa experiencia enel dominio do lenguajey da oratoria, se atrevíana ocupar o espazo público, polo que desempeñaronun papel importante nas campañas políticas.

Elas defenderon e practicaron a coeducación, aínda que fóra en datas tan tardías como 1937; iniciaron o ensino de temas de educación sexual, acompañadas,en ocasións, da explicación de métodos anticonceptivos, nun intento de formar ás alumnas na liberdade e a responsabilidade; e introduciron o laicismo na súa vertente de tolerancia e respecto a todas as crenzas. Prácticas educativas que serían, en definitiva,motivo de sanción e de condena a partir do triunfo do nacional catolicismo.

A situación da escola rural nas primeiras décadas do século XX

Nas primeiras décadas do século XX a escola rural sufría un abandono moi importante. No medio deste panorama tan desolador, as Misións Pedagóxicas representaron un medio importante de dinamización e desenvolvemento das escolas dos pobos e aldeas. Ás dificultades materiais uníanse o absentismo escolar, consecuencia da man de obra infantil nas faenas agrícolas ou manufacturación de produtos, para aumentar a cota pecuniaria das familias máis necesitadas.

No caso das nenas a situación agravábase. Non se cría necesario que a muller obtivese maior instrución e formación que a relacionada coas tarefas do fogar. Desta maneira moitas nenas non lograron continuidade nos seus estudos, polo que non obtiveron unha educación total. Convertíanse en analfabetas completas ou analfabetas funcionais.

Á beira da loita contra o analfabetismo e o incremento da escolarización, a evolución da escola rural durante o período republicano non pode obviar o debate sobre o modelo escolar e a propia identidade da escola rural. Era necesario encher os novos edificios cunha actividade educativa adecuada ás necesidades da poboación rural: clases nocturnas, actividades culturais, biblioteca e museo pedagóxicos, etc. Ante o dilema escola rural-escola urbana, pedagogas e pedagogos republicanos propuxeron unha escola ?máis? rural no sentido dunha escola arraigada na contorna e adecuada ás necesidades do medio rural. Tratábase de levar a cabo un proxecto pedagóxico de gran amplitude: mellorar a escola coa finalidade de mellorar o pobo ou a aldea.

O labor das mestras rurais desenvolvíase normalmente baixo condicións penosas. As mestras que foran formadas nas Escolas Normais das cidades atopábanse cunha total falta de medios e víanse forzadas a buscar recursos con imaxinación e creatividade. Raparigas pertencentes na súa maioría ás clases medias, afeitas dispor de luz eléctrica e cuarto de baño nos seus fogares, e a ler xornais ou ir ao cinema, atopábanse sen todo isto ao chegar ao seu destino de traballo.

Por outra banda, os locais das escolas atopábanse, na súa maioría, en condicións lamentables; algúns, dadas as circunstancias, consistían en covas abertas nos montes.

Ademais, o material didáctico era deplorable e aínda por riba da mestra, en ocasións, saía a recibila unha comisión de veciños para expor ao seu recentemente chegada que as leccións impartidas ás nenas debían limitarse á lectura, a escritura e a costura.

É importante sinalar que aínda que se tratase de mulleres instruídas e cun alto nivel de formación, non sempre podían ascender a postos máis prestixiosos por méritos propios. Así moitas veces tiñan que aceptar o posto de traballo por centos de quilómetros do seu fogar.

As mozas afundíanse durante anos en localidades moi apartadas que adoitaban estar moi mal comunicadas. Algunhas estaban tan lonxe do seu fogar que só podían volver a leste en vacacións estivais. As mestras rurais sufrían as peores condicións. Os seus soldos eran exiguos en comparación con outros profesionais do Estado, aínda que experimentaron un aumento ao longo da República; ademais, desde o 1 de xullo de 1931, a xornada laboral estableceuse en oito horas.

En 1931 a retribución media dunha mestra era de tres mil cento sesenta e dúas pesetas anuais, aínda que o 76% do total cobraba tres mil ou menos. Para 1935 o soldo medio era xa de tres mil seiscentas oitenta e dúas pesetas e tan só o 53% cobraba tres mil ou menos.


A represión das mestras republicanas.

O 1 de abril de 1939 decrétase o final da Guerra e a partir destes momentos comeza unha brutal persecución aos desafectos e desafectas ao réxime que desde entón se imporía a unha poboación cansa, abatida e tremendamente ferida. A depuración de "vermellos e vermellas" non foi froito da vitoria, xa na mesma declaración de guerra, o 15 de agosto de 1936 o xeneral Mola anunciou: "todo isto hase de pagar  e pagarase moi caro. A vida dos reos será pouco. Avísolles con tempo e con nobreza: non quero que se chamen a engano". E despide o bando da seguinte maneira: "En resumo: nin rendición, nin abrazos de Vergara, nin pactos do Zanjón, nin nada que non sexa vitoria esmagadora e definitiva"

Estas declaracións de intencións vanse a ver plasmadas en sucesivas normativas que di, teñen o obxectivo de "castigar ao desafecto, intimidar ao indeciso e premiar ao partidario". Así pois o punto de partida será a "Orde de 10 de novembro de 1936, unha circular de 7 de decembro de 1936 e outra orde de 17 de febreiro de 1937".

Respecto ao Maxisterio Español, a normativa depurativa resúmese na orde de 18 de marzo de 1939, en liñas xerais o procedemento seguido descríbenolo Pura Sánchez da seguinte maneira: Primeiro, separábase do servizo á totalidade do profesorado; quen quixesen reingresar tiñan que presentar unha instancia manifestando a súa vontade de continuar no exercicio da docencia e unha declaración xurada na que se contestaba a unha serie de cuestións relacionadas coas actitudes profesionais e políticas tidas; recibida a instancia, a comisión depuradora abría expediente e pedía informe de cada profesor e de cada profesora á Garda Civil, ao alcalde, ao cura e a un representante dos pais da localidade; con toda a información recibida, a comisión podía sobreseer o caso ou, se atopaba elementos sancionables, formular por escrito os cargos que crese convenientes. A persoa interesada dispuña de dez días para contestar por escrito aos cargos, presentando a documentación que puidese desvirtualos. A comisión valoraba de novo o expediente co prego de descargo recibido e propuña unha resolución. O expediente completo era remitido á comisión nacional, que volvía examinalo e facía unha proposta de resolución que era elevada ás altas esferas ministeriais para a decisión final que se comunicaba á Comisión Superior Dictaminadora, quen, á súa vez, remitía as resolucións aos presidentes das comisións provinciais para a súa publicación no boletín oficial da provincia. Só a partir de marzo de 1938, ao crearse a Oficina Técnico-Administrativa, foi posible recorrer pedindo a revisión dun expediente sancionador nun procedemento que resultaba bastante lento e, con frecuencia, ineficaz.

Os cargos considerados máis graves eran a pertenza a partidos de esquerda ou á masonería, a irrelixiosidade ou a conduta privada inmoral e aplicar formulacións pedagóxicas renovadores.

Nesta represión de condutas, as mestras republicanas foron obxecto dun severo correctivo porque deran suficiente proba da súa adhesión ao réxime que lles concedeu a cidadanía como para que o Novo Réxime non se detivese en examinalas con especial coidado. A elas imputáronselles cargos especificamente femininos: ver a unha mestra "libre e atrevida" era, sen dúbida, causa de sanción. Por iso, do mesmo xeito que os seus compañeiros, foron castigadas pola súa militancia política, sindical ou cultural, pero sobre todo polas súas ousadas condutas persoais (casadas polo civil, divorciadas, nais solteiras, "arrexuntadas"...), pola súa escasa ou nula relixiosidade e por introducir o laicismo e a coeducación nas aulas, prácticas que, no seu caso tiñan unha connotación peyorativa especial xa que cuestionaban a tradicional relixiosidade feminina.

O resultado de todo iso, séguenolo contando Mª Carmen Agulló, cando nos refire que algunhas foron condenadas mesmo durante mástiempo polo que foron encarceradas, algunha chegou a morrer no cárcere como Carmen Orozco. As houbo fusiladas ou en termos da época "paseadas", mesmo executadas ao pouco de iniciarse a guerra. Outras moitas deberon exiliarse normalmente a Hispanoamérica, onde exerceron como mestras contribuíndo á modernización da educación nestes países, aínda que normalmente dedicáronse a outros traballos.

Derrogouse o artigo 48 da Constitución de 1931 que establecía:

O servizo da cultura é atribución esencial do Estado, e prestarao mediante as institucións educativas enlazadas polo sistema da escola unificada.

O ensino primario será gratuíto e obrigatoria. Os mestres, profesores e catedráticos do ensino oficial son funcionarios públicos. A liberdade de cátedra queda recoñecida e garantida. A República lexislará no sentido de facilitar aos españois economicamente aptitude e a vocación.

O ensino será laica, fará do traballo o eixo da súa actividade metodolóxica e inspirarase en ideais de solidariedade humana. Recoñécese ás Igrexas o dereito, suxeito a inspección do Estado, de ensinar as súas respectivas doutrinas nos seus propios establecementos.