Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

Málaga: O informe final revela que os fusilamentos duraron máis de dúas décadas

Das 4.471 persoas rexistradas como asasinadas no antigo cemiterio de San Rafael, puidéronse recuperar os restos de 2.840

As execucións levadas a cabo no antigo cemiterio de San Rafael prolongáronse durante máis de dúas décadas, segundo despréndese das escavacións do camposanto, que datan inhumaciones que van desde o mes de febreiro de 1937 ao mes de maio de 1957. A cifra dá boa conta da magnitude da represión no recinto, considerado como o maior cadalso da represión no conxunto do país.

Os traballos, pioneiros en España, detallan o labor historiográfica e os traballos de exhumación desenvolvidos no tres últimos anos, que permitiron recuperar os restos de 2.840 persoas. Os corpos foron localizados en diferentes estratos dun total de nove fosas, a metade das consignadas nos arquivos oficiais consultados pola Asociación pola Memoria Histórica contra o Silencio e o Esquecemento.

A investigación do colectivo, comandada por Francisco Espinosa, revela un cómputo de 4.471 fusilados, moitos dos cales, rexistrados en primeira instancia en San Rafael, foron trasladados a outros lugares, entre os que podería figurar o Val dos Caídos, de acordo cos arquivos que obran en poder da asociación.

O período de represión ao que se circunscribe a memoria limítase aos restos achados no camposanto. As fosas comúns, e a súa cotejo documental, demostran que as execucións se dilataron máis aló do fin da contenda, aínda que de maneira cada vez máis dosificada. Boa parte dos restos corresponde á primeira etapa da represión. As semanas posteriores á toma de Málaga foron as máis cruentas. A investigación recolle a eliminación de 3.002 persoas en 1937 no que respecta unicamente no cemiterio, ás que se agregan os centos de desaparecidos na fuxida pola Estrada de Almería.

A crueza dos meses iniciais da represión ten a súa correlato na morfoloxía das fosas e a disposición dos cadáveres, que foron atopados en posturas aleatorias. Os enterramentos de 1937, situados, na súa maioría, na parcela de San Francisco, destacan pola masificación e a urxencia das aniquilaciones, que non repararon, nin sequera, en confiscar os bens que portaban os falecidos. Nas sepulturas hase inventariado unha inxente cantidade de obxectos persoais, de natureza tan distinta como crucifixos, moedas ou peites.

Os traballos conclúen a existencia dun número maior de homes que de mulleres nas fosas comúns de San Rafael, aínda que resalta o achado macabro dunha fusilada en avanzado estado de xestación. A idade media dos falecidos insérese entre os 20 e 40 anos. Tamén se rescataron os restos de máis de trescentos nenos, case todos eles fillos de republicanos que faleceron nos cárceres ou como consecuencia da fame negra que arrasou a provincia durante a posguerra.

A memoria dos traballos de San Rafael, que se presenta hoxe no auditorio do Museo Picasso de Málaga, culmina un traballo modélico, ejemplarizante, que será o referente legal das exhumaciones que se articulen no resto do país. A investigación contou co respaldo do tres administracións e da Universidade de Málaga.