Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

1.850 fosas no primeiro mapa da traxedia

Oito autonomías contan como buscan enterramentos da Guerra Civil

Máis de 70 anos despois do fin da Guerra Civil, aínda quedan en España miles de fosas comúns nas que xacen decenas de miles de vítimas. O único censo nacional de desaparecidos que existe, o que as asociacións de familiares levaron ao xuíz Baltasar Garzón en outubro de 2008, ten 133.708 nomes. Para elaborar un mapa de fosas e cumprir un dos artigos da Lei de Memoria Histórica (2007), o Goberno pediu axuda ás comunidades autónomas, pero só oito, todas gobernadas ou cogobernadas por socialistas, asinaron un convenio para facilitar aos Executivo datos das localizadas no seu territorio. O obxectivo é que ese rastro da traxedia póidase consultar nunha web no futuro.

A maioría destas comunidades levaba xa tempo traballando nese mapa e algunhas, como Cataluña ou Aragón, desde moito antes de que existise a Lei de Memoria. Todas se están apoiando no traballo das asociacións de vítimas e en equipos das universidades que financian co seu orzamento autonómico.

- Cataluña non delega. A Generalitat presentou en 2008 un primeiro mapa con 179 fosas, ás que han ir engadindo máis, até 244, aínda que, de momento, só 89 foron confirmadas. A estimación do número de vítimas nesta comunidade ascende a 9.000. María Jesús Bono, directora xeral de Memoria da Generalitat, explica que pola evolución do conflito, a maioría son fosas de soldados republicanos. "Pero a diferenza do resto do Estado, as primeiras fosas que hai en Cataluña son fosas da represión republicana". Recibiron 32 peticións de exhumación ou dignificación de enterramentos clandestinos. "A gran diferenza aquí é que a Generalitat non delega a responsabilidade en vítimas ou asociacións, senón que asume os traballos de localización e exhumación e o seu custo", explica. Cataluña conta, ademais, cun rexistro de desaparecidos da guerra que ten xa 3.400 nomes e destinou 11 millóns de euros a proxectos de memoria histórica entre 2005 e 2009.

- Aragón: as fosas son xacementos arqueolóxicos. O seu mapa de fosas arrincou en 2006. Xa localizaron 519, que dividen en seis categorías, segundo as vítimas: "Da represión rebelde" (247); "da represión republicana" (119); "militares" (restos de soldados falecidos en combate: 119); "de combates ou bombardeos" (9); "relacionadas coa loita guerrilleira" (17) e de "tipoloxía especial" (8). Para elaborar o mapa, segundo explica unha portavoz, o Goberno aragonés recolleu documentación de historiadores e asociacións e enviou a un equipo de técnicos a 1.150 localidades -entre elas, unha trintena de pobos xa deshabitados-, para buscar testemuños. Esta comunidade é unha das poucas co seu propio protocolo de exhumación. E a única que considera as fosas "xacemento arqueolóxico", o que as preserva de, por exemplo, as obras.

- País Vasco: equipo pioneiro. O Goberno de Euskadi localizou 53 fosas. Traballan man a man coa sociedade de ciencias Aranzadi, á que pertencen os arqueólogos e forenses que participaron de forma altruísta na maior parte das fosas que se abriron en España desde 2001. Inés Ibáñez de Maeztu, directora de Dereitos Humanos do Goberno vasco, explica que as asociacións de familiares xogan "un papel moi importante á hora de achegar información" e que "a pesar das estreitezas económicas" seguen subvencionando proxectos de recuperación da memoria "como unha forma de acabar co silencio, o esquecemento e a indiferenza".

- Estremadura: comisario poa memoria. Esta comunidade empezou a buscar aos seus desaparecidos da guerra en 2003. Localizou 172 posibles fosas nas que calcula que pode haber restos de 241 vítimas. "A relación de represaliados ten ao redor de 12.000 nomes, pero hai outra represión non escrita, que require unha investigación poboo a pobo. Lamentablemente, cada vez temos menos testemuños orais de primeira man: o que enterrou os corpos, o que viu como os enterraban... xa morreu", explica Cayetano Ibarra, comisario da memoria histórica en Estremadura. "Ademais, houbo quen, a finais dos 70, por medo, desfíxose dos restos de fosas en leiras da súa propiedade".

- Andalucía: ninguén se atreve a dar unha cifra de vítimas. Ten, como Estremadura, a figura do comisario da memoria, e un inventario de 595 fosas, a maioría (118) en Huelva. Os expertos non se atreven aínda a dar unha estimación da cifra de vítimas.

- Asturias e Cantabria: alianza coa Universidade. En Asturias localizáronse 267 fosas desde 2003. Unha profesora de historia contemporánea da Universidade de Oviedo coordina os traballos de investigación, para os que xa previron 30.000 euros. O Goberno cántabro ha contratado a un equipo da universidade para que corrobore a información que recibiu de concellos, asociacións e particulares sobre posibles localizacións de fosas.

- Castela-A Mancha: empezando. Aínda non achega cifras, pero o Goberno castelán-manchego xa comezou a traballar no mapa de fosas reuníndose con asociacións de memoria.