Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

O labirinto español

España en guerra

Os meses anteriores á guerra civil española e os últimos da contenda explican o que ninguén puido evitar ou o que ninguén quixo evitar

Representación da obra ´Guernica´ polo grupo "La Mentira Teatro".

Escribiuse moito -e o que se escribirá!- sobre a guerra civil española, pero escasea a bibliografía sobre os prolegómenos, os meses anteriores á contenda. Poucos puxeron a lupa sobre eses momentos que explican o que ninguén puido evitar ou o que ninguén quixo evitar. Gerald Brenan tentou, desde unha óptica de esquerdas, analizar as causas da guerra no soado libro 'O labirinto español'. Anos despois, desde unha perspectiva conservadora, tentouno Stanley G. Payne en 'O colapso da República'. Recentemente, foi o historiador Anxo Viñas quen máis afán puxo na análise deses momentos decisivos.

FRANCISCO R. PASTORIZA É PROFESOR DE INFORMACIÓN CULTURAL NA UNIVERSIDADE COMPLUTENSE DE MADRID Son moitos os libros que se escribiron sobre a nosa guerra civil e terán que aparecer moitos máis antes de dar por pechado un conflito que influíu decisivamente na historia do século XX español. Pero poucos ocupáronse en explicar cales foron as causas verdadeiras daquel estalido de violencia que marcou para sempre a varias xeracións e o porqué da caída dun réxime democrático a mans duns golpistas facciosos. Na súa obra O labirinto español (Rodo Ibérico, 1962) o hispanista Gerald Brenan foi dos primeiros que trataron de desentrañar as causas daquel conflito fratricida (o libro leva como subtítulo Antecedentes sociais e políticos da guerra civil) desde unha órbita ideológicamente de esquerdas. Máis recentemente, o historiador e tamén hispanista Stanley G. Payne abordou o mesmo tema no colapso da República. As orixes da guerra civil 1933-1936 (A Esfera dos libros, 2005) desde un punto de vista máis conservador. Diversos autores abordan estes mesmos temas na guerra civil española (Taurus), volume coordinado por Edward Malefakis. O historiador Anxo Viñas escribiu unha das achegas definitivas ao estudo das vésperas da Guerra Civil na súa triloxía A soidade da República, O escudo da República e A honra da República, tres títulos que agora se publican nun único estoxo. Como colofón, acaba de editar con Fernando Hernández Sánchez O esborralle da República (Crítica), onde ambos os historiadores revelan novos datos e analizan episodios pouco coñecidos dos anos máis sanguentos do século XX español.

Ao rescate de Juan Negrín

Afirma Viñas (P. 65) que Juan Negrín foi un dos políticos republicanos máis vilipendiados, inxuriados, difamados, ennegrecidos e distorsionados ("o home de goberno máis funesto e irresponsable que tivo España desde hai moitos séculos", segundo Araquistáin. Sóalles?). A acusación sobre a que se centran os ataques é unha hipotética asociación cos comunistas españois (de quen Negrín sería o seu instrumento) e a súa dependencia da URSS. Unha ampla documentación manexada polos autores, extraída fundamentalmente de fontes primarias da época, vén demostrar ao longo deste libro que de ningún xeito cabe considerar estas acusacións como realistas. Nin tampouco as que afirman que a Guerra Civil xustificouse para evitar que a República se convertese nunha ditadura ás ordes do Kremlin, interpretación favorita do franquismo (a famosa "liberación do xugo marxista"). Pola contra, as verdadeiras causas hai que buscalas no intento de recuperar, por parte dos sublevados, o poder económico, político, social e cultural que ocuparon baixo a monarquía e que se viron cuestionados polas medidas reformadoras, modernizadoras e democratizadoras emprendidas pola República. O libro publica como anexo o Informe secreto a Stalin que os comunistas españois elaboraron en 1939 e no que se constata que a coincidencia dos intereses estratéxicos de Negrín e o PCE, que se deu durante algúns meses durante a Guerra Civil, foi esaxerada intencionadamente por historiadores profranquistas, anticomunistas e anarcosindicalistas. Trátase aquí de derrubar o mito de que o PCE era unha poderosa maquinaria hexemónica capaz de exercer un poder incontestable e agrilloar a un Negrín carente de vontade política propia. Pola contra, afírmase que o PCE era en 1939 un xigante varado e a piques de desintegrarse pola acción combinada de forzas externas e dunha acelerada descomposición interior. A pesar dos erros de Negrín, que Anxo Viñas non deixa de sinalar, afirma que a súa talla política foi o máis próximo que os españois da época tiveron a De Gaulle ou Winston Churchill.

O fin da República

A chegada de Negrín á presidencia do goberno en 1937 atopouse con obstáculos infranqueables tanto internos como externos. Entre eles o distanciamento entre Negrín e Azaña, o golpe de estado do coronel Casado e o abandono dos apoios á República por parte das potencias democráticas internacionais, fundamentalmente de Inglaterra e Francia.

Para Negrín, Azaña traspasara a liña que hai entre a desesperanza e a traizón cando o xefe do Estado refuxiouse na embaixada española en Francia e non volveu a España a pesar das presións que sobre el exerceron o propio Negrín, o ministro de Estado Álvarez do Vayo e a práctica totalidade das forzas políticas, invocando o seu patriotismo e a súa responsabilidade e advertindo que a súa ausencia ía carrexar consecuencias catastróficas.

Tamén algúns altos mandos do Exército, como o xeneral Vermello, criticaron esta ausencia de Azaña do territorio nacional durante os últimos meses da guerra. A súa dimisión, ademais, produciuse nun momento no que provocou un grave dano á causa republicana e regalou a Franco unha baza impagable.

Neste libro critícase a carta de dimisión e as alegacións que Azaña manifesta para xustificar o seu abandono (Non nos fixo ningunha graza desmontar as súas autojustificaciones pero entendemos que o historiador ha de buscar esa verdade elusiva que é posible documentar. P. 461).

O golpe de Casado en 1939 foi o preludio do definitivo esborralle da resistencia republicana. Coa escusa de alcanzar unha "paz honrosa", Casado buscaba chegar a un arranxo con Franco (equivocouse ao subestimar a vontade destrutora e purificadora de Franco? e ao pensar que os vencedores se comportarían con corrección respecto dos xefes e oficiais do exército Popular. P. 289-290) ofrecendo a cabeza de Negrín e impedir que, supostamente, o PCE fixésese co control do exército. Para a Xunta de Defensa Nacional que organizou, contou co apoio do sector do PSOE de Julián Besteiro, quen bautizara ao réxime como unha "república bolchevizada", e co entusiasmo dos anarquistas e os republicanos. O golpe de Casado, unido á sublevación da frota que se produciu en Cartaxena, e ao abandono da República á súa sorte por parte das democracias europeas, precipitou a definitiva caída da República.