Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

Pensamento Crítico
Por que continúo sendo republicano?

A presentación (por fin!) do programa Monarquía ou República, na televisión pública catalá, TV3, que foi atrasada máis dun ano, e despois de catro cambios impostos aos autores Montserrat Armengou e Ricard Belis, está a crear un gran debate en Catalunya (máis na rede que nos medios de maior difusión, que continúan considerando o tema da forma de Estado un tema tabú) que espero esténdase pronto ao resto de España. A fin de contribuír a este debate público agora, de novo, no Plural, un artigo que publiquei hai máis de dous anos en Público, 23.04.09 (co permiso de tal rotativo) modificado para engadir algunhas reflexións ao final do artigo.

Como era predicible, as miñas críticas ao Rei e á Monarquía crearon gran balbordo, o cal me forza a responder elaborando o por que creo que sería mellor que en España tivésemos unha República en lugar dunha Monarquía. Durante o meu longo exilio vivín en varios países, incluíndo unha República, Estados Unidos. E aínda cando fun moi crítico nos meus escritos coa democracia estadounidense, hai un aspecto dela que valoro moi positivamente: a cultura republicana na que as distancias sociais entre o Xefe do Estado e as clases populares son moito máis reducidas que en calquera sistema monárquico. Tal cultura democrática transmite unha sensación de que o poder deriva da cidadanía posto que se á poboación non lle agrada o Xefe do Estado pode cambialo por outro. É máis, calquera cidadán pode aspirar a ser Xefe do Estado. Esta distancia redúcese mesmo máis cando tal Xefe do Estado procede das clases populares que senten ao Presidente como alguén seu. Vimos en 2009 a gran alegría entre as clases populares (e moi especialmente entre a poboación afroamericana) daquel país ao ser elixido un deles (fillo dunha nai pobre e dun pai africano de Kenia) Presidente. A sensación de poder e complicidade co Xefe do Estado nestas situacións é enorme. Non é só a capacidade de elixir o xefe do Estado senón tamén a percepción de que todos poden selo, o que dá gran poder á cidadanía.

Tal principio de responsabilidade democrática é negado nunha Monarquía. Nesta, a distancia social é intrínseca no sistema e aparece constantemente, como cando o Rei chama de ti a todos os cidadáns, os cales deben referirse a el de vostede, todo iso envolto nun ambiente xerárquico e cortesán que salienta esta distancia. Incluso o Himno Nacional é unha marcha real fronte á cal os cidadáns se erguen respetuosamente en silencio. Reprodúcese así unha cultura de vasallaje á cal algunhas esquerdas non son inmunes. Véxase a blindaxe mediática da figura do Rei. Voces críticas apenas teñen cabida nos medios de información e persuasión do país.

A estas reservas á Monarquía engado outras que teñen que ver coas orixes da Monarquía en España e o seu desenvolvemento durante a democracia. O Monarca non só foi nomeado polo Ditador senón que foi parte da nomenclatura daquel estado ditatorial dirixido por un Xeneral ao cal nunca criticou. Antes ao contrario, encomiouno mesmo en tempo de democracia. Así, o 18 de Xullo de 1978, a Casa do Rei publicou o seguinte texto: ?Hoxe conmemórase o aniversario do Alzamento Nacional que deu a España a vitoria contra o odio e a miseria, a vitoria contra a anarquía, a vitoria para levar a paz e o benestar a todos os españois. Xurdiu o Exército, escola de virtudes nacionais, e á súa cabeza o Generalísimo Franco, forjador da gran obra de rexeneración?. Tal suposta rexeneración conduciu a 192.684 execucións e asasinatos, incluíndo 30.000 (que se ha ir descubrindo que inclúe cifras moi maiores, case 120.000) persoas que continúan desaparecidas, establecendo unha ditadura en gran parte responsable do enorme atraso económico e social de España. Cando o Ditador morreu, España tiña a porcentaxe máis elevada de Europa de persoas con escasa educación (84%).

A Casa Real é un círculo profundamente conservador como o testemuñan declaracións dos seus membros que inclúen desde as declaracións da Raíña (definindo a unha das ditaduras máis represivas que existiron en Europa como unha ditadura branda), ás do xefe da Casa Real, Sabino Fernández Campos, quen subliñou a súa coincidencia con Pío Moa nunha entrevista ao Xornal (08.07.03) na súa xustificación do golpe militar do 1936 e a ditadura que estableceu. O mundo social do Monarca, que é o Xefe dos Exércitos, é predominantemente o mundo empresarial e financeiro. É un erro derivar dos abruptos anti-monarca do ultradereitista Losantos, concluír que as dereitas deixaron de ser monárquicas. O eixo central das dereitas constitúeo o Exército, a Igrexa, a Patronal e a Banca, que apoiaron e continuarán apoiando á Monarquía porque lles ofrece unha orde constitucional que lles favorece. Proba diso é a continua promoción da Monarquía e do Rei nos medios de información que controlan ou influencian, que son moitos.

É o temor aos herdeiros da ditadura, incluíndo á Monarquía, o que freou a corrección da historia do noso país, incluíndo o que foi a República, a Ditadura e a Transición, presentándose esta como resultado da vocación democrática do Monarca, ignorando o papel determinante que tiveron as mobilizacións obreiras que forzaron a apertura democrática que non existía nos proxectos orixinais aprobados polos gobernos monárquicos daquel período. Por iso é polo que definise esta tergiversada versión da Transición da ditadura á democracia como falsa, é dicir que non corresponde á realidade.

Non dixen, con todo, -como se me acusa- que a Transición era falsa, pois a democracia significou un importante cambio real e non falso. O que si dixen, e reafírmome niso, é que a Transición foi inmodélica pois a democracia, resultado daquel proceso dista moito de ser exemplar. Tampouco dixen, como se me acusou, que o Estado español está controlado polas dereitas. Dixen que estas teñen moita máis influencia sobre tal Estado que as esquerdas, o cal explica a continuación da democracia incompleta, causa do benestar insuficiente do noso pobo. Indicar que a Monarquía (xunto coa Igrexa, o Exército, a Patronal e a Banca) non ten nada que ver con iso paréceme que é descoñecer a realidade que nos rodea?.

Até aquí o artigo que escribín en 2009 e que continúo subscribiendo desde o principio ao final. En realidade, estes dous anos confirman aínda máis a certeza do meu diagnóstico sobre o papel negativo que a Monarquía está a xogar no país, inhibindo o desenvolvemento democrático de España. Acabamos de ver o linchamento por parte do Tribunal Supremo do único xuíz en España que se atreveu a tentar axuizar os crimes do franquismo, instruíndo ademais ao Estado a que atopase aos asasinados pola Falanxe e polas Forzas Armadas sublevadas, apoiadas pola Igrexa católica, que permanecen desaparecidos. Iso é indicador do inmodélica que foi a Transición da ditadura á democracia e a baixa calidade desta última. O Estado, a súa composición e os seus aparellos continúan reproducindo unha cultura profundamente conservadora, escasamente democrática, que se nutre de institucións como a Real Academia da Historia, cuxa expresión de ultraderechismo aparece na súa biografía de Franco. Ningún outro país democrático permitiría tales feitos.

A Monarquía é o centro institucional de tal Estado, profundamente conservador, que segue protexendo aos grupos que foron dominantes durante a ditadura (o Exército, cuxo xefe é o Monarca, a Igrexa católica, a banca e a gran patronal), e que continúan séndoo durante a democracia incompleta que temos. Desligar a Monarquía deste armazón definindo ao Rei como ?republicano?, é unha frivolidade que demostra un profundo descoñecemento da distribución do poder económico, financeiro, cultural, ideolóxico e mediático en España, e a función reprodutora da Monarquía de tal distribución de poder. O feito de que España sexa o país da Unión Europea do Quince co gasto público social por habitante máis baixo e coa fraude fiscal máis alto (do cal o 72%, segundo os técnicos da Axencia Tributaria, realízano as grandes fortunas, as grandes empresas que facturan máis de 150 millóns de euros ao ano -que representan menos do 0,18% de todas as empresas- e a banca), débese a esta realidade: a enorme influencia de tal bloque de poder, cohesionado pola Monarquía e a Igrexa católica e defendido polo Exército, pola policía e polo sistema xudicial. De aí, que o cambio de Monarquía a República non sería un mero cambio da persoa que ocupa a xefatura do Estado, senón o inicio do esfiañado de tal armazón.

Vicenç Navarro é Catedrático de Ciencias Políticas e Políticas Públicas. Universidade Pompeu Fabra