Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

"Ensaiei durante horas a postura para ser fusilado"

Marcelo Usabiaga, que viviu 21 anos nos cárceres de Franco


Que noxo de mundo! Cada día con máis xente pobre e con máis riqueza en mans de menos xente. Que porcallada!

Este é o seu resumo do estado actual do mundo?

Non custaría tanto repartir a riqueza do mundo de modo máis xusto!

O comunismo é iso, Usabiaga?

Así o entendo eu, é polo que loitei toda a miña vida. Cada día estou máis namorado das ideas comunistas! No cárcere, por exemplo, funcionáronnos moi ben.

En que cárcere?

Os comunistas presos por Franco faciamos caixa común con todo o que nos enviaban os nosos familiares. E logo repartiámonolo/repartiámosnolo igualitariamente.

Pero un país non é un cárcere, non?

Se puidemos organizalo alí, por que non nun país, por que non no mundo enteiro?

Caeu o bloque comunista: que pensou?

Vivino como unha derrota, claro.

Como chegou ao cárcere?

Combatín aos franquistas, primeiro en Irun, en xullo do 36: tiña 20 anos e a un colega disparóuselle a arma e feriume nun nocello.

Comezou a guerra con mal pé.

Nada grave, unha monxita curoume. Logo combatín en Catalunya, Madrid, Pireneos..., e cun compañeiro fuxín nun pesqueiro, o Toñín, e unha fragata franquista asaltounos.

E foron detidos.

Non: o meu compañeiro e eu, na adega, nos encañonamos mutuamente coas nosas pistolas, para matarnos se baixaban...

Situación límite.

Pero non baixaron a rexistrar. Fóronse dicíndolle ao capitán: "Diríxanse á costa ou lles cañonearemos". O capitán dubidou... pero puxo proa a Escocia! E non nos cañonearon.

E como regresou de Escocia a España?

Por Francia, para combater contra Franco.

Con violencia?

A guerra era a guerra. Cara a 1956, os comunistas debatemos no cárcere sobre a loita armada..., e eu votei en contra.

Por que?

Asquéame a pena de morte. A min condenáronme en 1940...

Como viviu ese momento?

Foron as peores semanas da miña vida: nunha cela xunto a outros condenados á morte, e case cada día levaban a algúns...

Para fusilalos?

Si. A maioría afundíanse: iso me apenaba e avergoñaba. Chegou unha nota que me salvou a vida: a monxita que me curou o nocello declarou que eu estaba con ela mentres se cometían os desmáns de que me acusaban.

Ela encubriulle case sen coñecerlle.

É verdade, si. En 1944 logrei fuxirme. Uninme ao maquis en Francia. Cun grupo volvín pola fronteira de Irun con armas? e me detuvo a Garda Civil."Esta vez si que me fusilan, seguro!", pensei. E prepareime.

Como?

A soas nunha cela, ensaiei durante horas a postura que adoptaría ante o pelotón de fusilamento. Apoiaba as costas contra a parede, ergueito, e recreei o transo...

Que angustia!

Temía desmoronarme, dobregarme, afundirme: temíao máis que á morte!

Pero non lle fusilaron tampouco esa vez.

Tiven máis sorte que o meu irmán Bernardo, que con 16 anos, ao comezo da guerra, foi fusilado e enterrado clandestinamente nun caserío, xunto a outros 17 mozos.

Puido saber onde?

Con pico e pa cavei onde eu sospeitaba... e afloraron os restos! Foi en 1976, e decidimos deixalos alí, no alto de Pikoketa, baixo un monólito conmemorativo.

Que fixo ao saír do cárcere, en 1960?

Acabei sendo xefe de persoal da fábrica de aceiros Orbegozo. Eu aconsellaba ao patrón que tratase mellor aos empregados.

Seguiu sendo comunista?

Si, pero sen actividade política: comprometese ao partido! De feito, espiábame un confidente de Melitón Manzanas.

O policía torturador en Euskadi?

Dérame malleiras: tívome descalzo e saltaba sobre os meus pés cos zapatos.

Como soubo que lle espiaba?

Un traballador de Orbegozo soltoume na cara que era espía de Manzanas, que sería o primeiro asasinado por ETA, no sesenta.

Que pensou ao sabelo?.

Dígame a verdade.

Alegreime!

Enténdese.

Pero ninguén merece a pena capital, eh? O que pasa é que lembrei a un bo amigo vasco republicano ao que militarizaron e obrigaron a fusilar a compañeiros seus?

Que foi o mellor da súa vida?

Os meus mellores momentos foron aqueles en que me xogaba a vida polas miñas ideas.

Pero tantos anos de cárcere?

Aprendín a escribir en miniatura, limando unha plumilla, e con lupa: así sacabamos información ao exterior en papeliños que se lían en Radio España Independente...

E non se arrepinte, compensoulle?

Se nacese de novo, eu repetiría igual todo o que fixen!

Véxolle en excelente forma física e mental: como o consegue, aos seus 95 anos?

Mira, fillo, eu paseime dos 24 alos 45 anos encarcerado, sen mulleres e comendo moi pouquiño: se esta pauta sérveche...

Pois non, grazas.

Quizá si sírvache saber que nunca deixei de loitar polos obxectivos humanos, por cambiar a humanidade..., e así sigo.

Maizales baixo a choiva: Testemuños dos últimos gudaris e milicianos dela Guerra Civilen Euskadi