Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

«O roubo de bebés é represión política nos 40 e represión moral nos 60 e os 70»

Entrevista a Montse Armengou Xornalista de TV3 e directora de documentais históricos


Xornalista da televisión catalá TV3 e directora de documentais históricos, Montse Armengou realizou en 2002 ?xunto ao tamén xornalista Ricard Belis e en colaboración co historiador Ricard Vinyes? o documental pioneiro «Os nenos perdidos do franquismo», no que investigan o roubo de nenos a mulleres presas republicanas. En 2011 estreou «Devolvédeme ao meu fillo!», que se penetra na subtracción de menores e nas adopcións irregulares durante as décadas dos 60 e 70.

A sospeita en silencio de moitas nais de que o seu fillo non morreu ao nacer, o intento por recuperar a estes nenos por parte de quen se viron obrigadas a deixalos en mans alleas ou a quen lles foron arrebatados sen o seu consentimento en nome da «caridade e moralidade» e a implicación directa e necesaria dela Iglesiacatólica e das esferas do poder son o eixo do documental «Devolvédeme ao meu fillo!», realizado en 2011 polos xornalistas de TV3 Montse Armengou e Ricard Belis, e de plena actualidade polas crecentes denuncias de roubos de bebés. Ademais, en 2002 estrearon «Os nenos perdidos do franquismo», unha viaxe íntima ao inferno que viviron en prisión nais republicanas. «O que nun principio foi unha subtracción de nenos como instrumento de represión política converteuse nun instrumento de represión moral e terminou sendo un gran negocio», conclúe Armengou na entrevista concedida a GARA.

Que lles empuxou a investigar a subtracción de fillos a mulleres republicanas presas?

Fai dez anos estabamos a facer un documental sobre as mulleres nos cárceres franquistas. Aínda non houbera o relativo impulso desta última década en canto á recuperación da memoria histórica e de reparación das vítimas. Pareceunos que se falou pouco da represión nos cárceres franquistas, aínda menos das mulleres e practicamente nada dos nenos que estaban neses cárceres. Cando empezamos a investigación, démonos conta de que os nenos que nacían nos cárceres ou que entraban coas súas nais non quedaban rexistrados, co cal aí se abría unha zona de risco tremenda... e foi cando nos atopamos cos roubos e apropiacións indebidas de nenos.

Se antes non morreran polas malas condicións de vida e a falta de hixiene nos cárceres, cando cumprían o tres anos debían de abandonala. A dispersión dos presos, que hoxe en día se segue mantendo, facía que as familias de moitas destas nais presas estivesen no outro extremo dela Península, familias moi machucadas polo exilio e polo fusilamento dalgúns dos seus membros. A miúdo, estes nenos ían parar a institucións relixiosas ou do Estado, como o Auxilio Social. E aínda que algúns destes nenos non correron esa sorte, un gran número non puido recuperar nin á súa familia biolóxica nin a súa identidade. Cambiáronlles os apelidos, o Estado quedou coa patria potestade e moitos xamais regresaron coas súas familias biolóxicas.

Con que dificultades atopáronse ao realizar «Os nenos perdidos do franquismo»?

Enormes, por diferentes motivos: porque ninguén xamais tocara ese tema; porque estamos a falar de persoas, nais, que xa en 2002, data na que fixemos o documental, eran moi maiores e as novas tecnoloxías non estaban tan desenvolvidas; e porque non había ningunha asociación á que recorrer. Isto non é Arxentina, onde podes acudir a asociacións de fillos, netos ou avoas. Tamén é verdade que como facía tempo que traballabamos estes temas históricos, tiñamos a confianza de moita xente, e contacto tras contacto puidemos ir tirando do fío. Hoxe, por desgraza, moitas das persoas que nos axudaron desapareceron por razón de idade.

O documental recolle testemuños estremecedores como o de Carme Rise, condenada á morte por «auxilio á rebelión», que o día en que morreu a súa filla dun ano no cárcere de Saturraran tivo que escoitar por boca dunha monxa «Ai, un angelito que adorará a Deus! Isto é unha gloria!». Que é o que máis lle impresionou?

Ante todo, o descubrimento. Como dicíache, ao principio iamos falar de mulleres e nenos. Estabamos máis ou menos mentalizados para narrar as duras condicións de vida das prisións, pero non para a magnitude dunha política como o roubo deses nenos como un instrumento máis de represión contra o «inimigo». Un «inimigo» que, ademais, xa estaba vencido porque a guerra terminara. Impresionoume moito descubrir as lecturas do siquiatra Antonio Vallejo-Nájera, que foi o corpus teórico que alimentou toda esa actuación, e ver que o bando que se sublevou non só quería gañar unha guerra para impor a súa visión das cousas , senón que o que levaba era unha política de exterminio. Este roubo de nenos foi un instrumento máis para exterminar unha semente que eles consideraban perigosa.

Os xornalistas tivemos que facer un traballo que deberían haber hechola Administracióny o propio Estado; sacar á luz episodios tremendos da represión que atribuïamos a outros países con comentarios como «nenos desaparecidos, ah si, si, Arxentina». Nalgúns casos conseguimos que o impacto do documental se haxa traducido en xestos, como a homenaxe que se tributou ás mulleres presas de Saturraran, que son positivos, especialmente polo incumprimento reiterado das obrigacións do Estado en temas relacionados coa memoria histórica.

No libro que leva o mesmo título que o documental fan unha comparativa con Arxentina, paradoxalmente máis coñecido aquí que a subtracción de nenos durante a guerra e o franquismo. Casualidade?

A memoria, o discurso das vítimas está ben e, mesmo, pódese facer con boa vontade a condición de que non toques certos temas. Todos nos habemos compadecido da desaparición de nenos en Arxentina, pero cando nos afectou a nós, nin sequera investigouse. Aínda que como catalá e nacionalista moitas das intervencións do xuíz Baltasar Garzón desagradáronme de forma profunda, é vergoñoso que un xuíz que tentou levar este tema até os tribunais en simple cumprimento do que din as leis estea no banco, e nesa causa ían os nenos. Arxentina é un caso paradigmático. A actuación de tribunais internacionais, entre eles España, levoulle a revogar as leis de Obediencia Debida e Punto Final. Cando tentamos facer algo parello aquí, mira o resultado.

A Igrexa católica xogou un rol fundamental na represión. Un rol que tamén queda reflectido no seu segundo documental, «Devolvédeme ao meu fillo».

Nos anos 40, o roubo de nenos é un instrumento máis de represión política, mentres que nos 60 e mesmo 70 responde a unha represión de tipo moral. Esa Igrexa que ten a chave da moralidade determina que unha muller non pode ter o seu fillo se é solteira. Esa moralidade tradúcese mesmo en leis como a que estipulaba que unha muller non era maior de idade até os 26 anos se antes non casaba. Por non falar xa de educación sexual nula, non aborto, non anticonceptivos... Iso creaba un contexto durísimo para calquera muller que quedase embarazada fóra do matrimonio. Moitas veces eran incapaces de soportar a presión ambiental optando por dar a ese fillo en adopción libremente entre moitas comiñas. Pero mesmo cando a pesar de todo ese ambiente adverso decidían continuar coa súa maternidade en soltería, arrebátaselles eses nenos.

«Devolvédeme ao meu fillo!» faise eco do tráfico de nenos e da rede que funcionou entre cásaa berce de Tenerife e os pisos para embarazadas de Mercedes Herrán de Gras en Bilbo e do envío destes nenos a latitudes afastadas?

Nese momento, é certo que non están a subtraer a eses nenos pensando que así os separan dos seus pais «vermellos» senón que os están separando, falando claro, da súa nai «puta». Porque unha muller que se quedou embarazada fóra do embarazo, era unha «puta». Ademais, hai un beneficio económico e, curiosamente, boa parte da xente que está no núcleo duro desas tran- sacciones sempre responde a un perfil moi próximo ao poder. Estivérono nos 40, 50, 60, 80? Un actúa pensado que o que fai está moi ben e, se houbese algo que non o estivese -como a falsificación de documentos, quedar con comisións ou cobrar un diñeiro absolutamente escandaloso que excedía os gastos de manutención e de parto da moza-, quen lles ía a dicir algo? Cando vítimas destas subtraccións máis recentes no tempo din que non teñen nada que ver co franquismo, eu son da opinión contraria. Teñen moito que ver co franquismo non só por unha cuestión cronolóxica, senón por esa influencia dela Iglesia e dese establishment conformado por xente moi próxima ao poder, por militares, polo Opus, por médicos que tiñan as súas prazas porque eran próximos ao poder... O que ocorreu na guerra e primeiros anos da ditadura deixoulles un campo abonado para todo ese tipo de fechorías.

Gipuzkoa é un dos territorios onde máis denuncias hai de roubo de bebés e onde xa se practicaron dous exhumaciones nas que non apareceron restos humanos. Sorpréndelle?

Creo que isto responde a que houbo máis investigación e a que os tribunais vascos foron un pouco máis contundentes, cando noutros lugares do Estado español a actitude das fiscalías provinciais foi a de «non hai probas, por tanto non investigo». Isto ocorre por non admitir as denuncias de nenos roubados como unha causa xeral. O feito de habelas fragmentado por fiscalías fai que perdan forza e dependan do humor e das características de cada fiscal. E no caso de que se acabase atopando algún responsable e determinásese un tipo de responsabilidade penal, moi probablemente prescribiría. Se, en cambio, tomouse como unha causa xeral nun marco de desaparición de persoas, é un delito continuado que non prescribe e as condenas serían outras. Tentaron desactivar o tema desde un principio non tratándoo como unha causa xeral vinculada ao franquismo e como un delito de lesa humanidade.

Que conclusión extrae de ambos os documentais?

Que o que nun principio foi unha subtracción de nenos como un instrumento de represión política despois converteuse nun instrumento de represión moral e terminou sendo un gran negocio, sempre cun fío condutor, que son persoas moi próximas ao poder que, ás veces, cren que están a facer un gran ben separando a eses nenos das súas nais «vermellas» ou «putas». Esa impunidade non só tivérona durante a ditadura, senón que seguiu durante a democracia.

Durante a guerra e a primeira década longa do franquismo houbo un plan de exterminio físico, que despois foi ideolóxico. Parte dese exterminio ideolóxico aínda continúa, polo que arrastramos do pasado e polo que temos no presente. Respecto ao pasado, hai unha sociedade que quedou decimada pola represión, polo cárcere, polos xuízos sumarísimos, polo exilio... A situación presente tampouco permite que sexa fácil manexar estes temas, que están a emerxer porque é a sociedade civil a que se move.

Ademais, estamos instalados nun discurso esquizofrénico con respecto ás vítimas. Do período franquista sempre se fala dunhas vítimas e doutras non. Agora, cando se inicia un proceso de paz estamos na mesma dinámica. Só hai e pódese falar dun tipo de vítimas. Non fomos capaces de superar este discurso coas vítimas do franquismo e dificilmente farémolo con todas as vítimas do conflito vasco. Novamente, resolvemos fatal o tema das vítimas.