Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

Incómodo pasado

A morte de Fraga e o xuízo a Garzón constatan o difícil que resulta lembrar para aprender

A morte de Manuel Fraga e o xuízo ao maxistrado Baltasar Garzón pola investigación dos crimes do franquismo sacaron de novo da escuridade ás pantasmas do pasado. Por unha banda, a constatación do difícil que resulta na sociedade española ter unha mirada libre cara ás experiencias traumáticas do século XX, lembrar para aprender. Por outro, a incomodidade que produce a moitos o recordo da violencia franquista, exercida desde arriba, durante 40 anos, polo novo Estado xurdido da sublevación militar e dela Guerra Civil, que puxo en marcha mecanismos extraordinarios de terror sancionados e lexitimados por leis até a morte do ditador. Máis dun ano despois, alí estaba aínda o Tribunal de Orde Pública (TOP), disolto finalmente por un decreto lei de 4 de xaneiro de 1977.

Coa morte de Manuel Fraga a maioría dos medios de comunicación regaláronnos a vista e o oído cunhas cantas horas de música celestial. O disco só tiña cara A: home de Estado, político extraordinario, un dos máis importantes do século XX español, pai de todo o bo que pode exhibir a dereita actual no poder. Poucos fixeron soar a cara B, a outra cara do mesmo disco, inseparable, composta con anterioridade, cando a música tiña un só director. Pode verse nos libros de historia, aínda que unicamente naqueles que non usan e abusan dela para conformar ou lexitimar o presente ao seu gusto.

Fraga foi ministro de Franco, desde1962 a1969, e ministro do Goberno de Arias Navarro que se formou tras a morte do seu caudillo, desde o 12 de decembro de 1975 até o 1 de xullo de 1976. Nunca foi ministro coa democracia. A súa autoridade naceu da ditadura e tivo despois nas súas mans durante uns meses, como ministro de Gobernación, todo o aparello represivo intacto, ese que cargaba nas rúas contra os manifestantes, detiña e encarceraba de forma arbitraria e sen garantías, torturaba nos cuarteis e comisarías e, se facía falta, disparaba mortalmente aos traballadores, como en Elda, Tarragona, San Adrián de Besós, Basauri ou no asalto policial á igrexa vitoriana de San Francisco de Agarrades, un masacre que deixou cinco mortos e decenas de feridos. E todo iso en apenas medio ano, onde quedou ao descuberto o talante reformista dos franquistas sen Franco, como trataban a opositores e folguistas, ?desordes rueiras? chamábanos, e a impunidade das forzas armadas.

A historia de Europa do século XX proporciona abundantes exemplos de políticos que transitaron desde as ditaduras ás democracias. Ocorreu nos países dominados polos fascismos até 1945, polo comunismo até 1989 e en Grecia, Portugal e España tras 1974-1975, os únicos lugares do continente onde seguían en pé ditaduras saídas do firmamento político da ultradereita.

Fraga non foi, por tanto, un caso excepcional nin camiñou só pola pedregosa senda que conducía do autoritarismo á liberdade. E como outros moitos compañeiros de viaxe, tampouco tivo que quitarse o caparazón franquista para distanciarse dos sectores máis inmovilistas e participar no cambio político.

En novembro de 2005, 30 anos despois da morte do ditador, ou 27 desde a aprobación dela Constitución, da que din que foi un dos pais, nunha entrevista publicada en Correr della Sera, facía unha desaforada defensa de Francisco Franco e do seu réxime político, lembrando aos italianos as excelencias do que foi durante tanto tempo o seu xefe e os enormes beneficios que o seu sistema de goberno ("nin fascista, nin totalitario") deixou a todos os españois.

Unha explicación dese tipo pode causar ruborizo, cousas de don Manuel, do home de Estado. Ocorre, con todo, que se refire a unha historia real de asasinatos, tortura e violación sistemática dos dereitos humanos, que destruíu a familias enteiras e alagou a vida cotiá de medo, humillación e castigo. E todo iso, ademais das circunstancias da morte e paradoiro de decenas de miles de vítimas, é o que tentou investigar Baltasar Garzón, xulgado agora porla Sala Penaldel Tribunal Supremo, ante a indiferenza e o desprezo de moitos, cara a el, cara ás vítimas e cara a todos aqueles que queren honralas.

Fraga tiña poderosas razóns para pensar iso da ditadura de Franco, antecedente necesario da democracia, á que el tanto deu, como nos lembrou a música orquestrada polos seus seguidores ideolóxicos e de partido. E así, a través de imaxes autocomplacientes, libres de zonas escuras, acirradas polos medios de comunicación máis afíns, din que esa historia, non outras, xa é pasado e hai que mirar ao futuro. Mentres tanto, o Dicionario Biográfico Español dela Real Academia da Historia insiste en que o réxime franquista, tiña razón don Manuel, non foi "fascista nin totalitario". E as políticas de xestión da historia e memoria dese pasado violento desaparecen coa escusa da crise, arrinconadas polos novos gobernantes. E Garzón no banco.

Julián Casanova é catedrático de Historia Contemporánea enla Universidade de Zaragoza.