Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

"Os franquistas, un a un, deberían ser indetificados e xulgados por crimes de lesa humanidade"

Entrevista con Iñaki Egaña, historiador


Aproveitamos a presenza de Iñaki en Barakaldo para entrevistar a Iñaki Egaña, historiador vasco cunha ampla traxectoria no campo da investigación do que foi a historia de Euskal Herria.

Anda centrado Iñaki, no traballo de Euskal Memoria, un proxecto ambicioso e necesario que se expón como obxectivo que este pobo non perda xamais o coñecemento das loitas e sufrimentos que pasaron moitísimas persoas e que traerán mais cedo que tarde a independencia e o socialismo

Iñaki, fálanos para empezar de "Euskal Memoria" Que pretendedes e cales son os vosos obxectivos?

A nosa pretensión é sinxela. Poder recoller de maneira notoria o testemuño de varias xeracións, as nosas e as que nos precederon, a través de documentos, investigacións, traballos, listas, entrevistas, etc. O reconto do sucedido durante a guerra civil, que máis de 70 anos despois aínda estamos a investigar, levounos a unha lectura estratéxica. Temos que comezar a encher nosa propia mochila sen esperar a que o fagan outros. Porque, ademais, cando o fixeron foi de maneira interesada. Manipulando e substituíndo o sucedido en función de determinados intereses políticos. Queremos ser imparciais na recollida de todo esta bagaxe, pero como actores deste país non podemos ser neutrais. Obxectivos? Na medida do posible ir rescatando a historia oculta, pondo nome, apelido e rostro a miles de protagonistas anónimos, manifestando cales eran os seus proxectos, as súas loitas, os seus soños e as súas ambicións políticas. Temos unha historia colectiva que é patrimonio do noso país e o noso labor debe de ir encamiñada en pór os medios para que así sexa.

B-Que acollida tivo o proxecto ao longo e ancho de Euskal Herria?

É un proxecto novo que hai que difundir, ao que as achegas de debates locais teñen que encamiñar cara a eses obxectivos marcados previamente. Ten a mocidade necesaria para poder converterse, nuns anos, nunha referencia indispensable para o futuro do noso país, unha ferramenta para coñecernos a nós mesmos. Aceptación: excelente. A charla de Barakaldo é a paradigma. Cun salón a rebordar e un interese xeral en participar neste proxecto.

Estades a atoparvos con colaboración por parte da xente, de quen son en realidade os e os actores e a nosa historia?

Sen elas e eles nosa mensaxe sería oco, apenas fume. Ademais, creo que é algo que lles debemos. E a colaboración é até o momento excepcional. O cal non deixa de intrigarme. Semellante acollida significa que o proxecto estaba xa maduro antes de empezar. E que quizais o deberiamos iniciar hai tempo. Abríronse todas as portas, o que nos enche, polo menos á miña persoalmente, de orgullo, por poder achegar un empuxe máis a este camiño que nos leva cara aos obxectivos históricos.

O voso último traballo refréscanos a memoria acerca do que supuxo o franquismo en Euskal Herria, Pódesnos facer unhas pinceladas do que supuxo para este pobo a ditadura fascista española?

En primeiro lugar un claro retroceso para a sociedade vasca, non só nos aspectos relacionados coa liberdade, senón en todas as ordes da vida, incluído e por suposto, o económico. Houbo casos illados, pero hóuboos de mortos por fame. No xeral, o sabido, decenas de miles de presos, miles de fusilados, torturados sistematicamente, escravos en batallóns de traballadores, decenas de miles de homes e mulleres ao exilio? Daquela a aplicación dun sistema fascista, de adulación do xefe, dunha pléyade de seguidores que os houbo (moitos vascos tamén), de corrupción, de chivatos. Da imposición dos códigos militares e relixiosos á vida civil, o que trouxo consigo unha represión sistemática sobre os costumes e a moral. E unha conculcación absoluta dos dereitos humanos, políticos, colectivos, sindicais, etc. En resumo, unha só cor, unha soa lingua, un partido, un sindicato? Un desastre do que aínda nos estamos recuperando pois as secuelas foron moi amplas.

É desalentador ver que persoas como Fraga con moito sangue chorreando das súas mans ou antes Franco, morreron na cama, impunes e ademais encomiados pola prensa oficial. Como crees que podemos darlle volta a esta situación e que polo menos en Euskal Herria pasen á historia como o que realmente foron?

Trátase dun traballo de denuncia permanente. Os historiadores temos que ser obxectivos pero non podemos ser neutrais, como dicía antes. E nesa liña, a descrición do réxime debe levar parella unha denuncia, de obviedades pero tamén grazas ás interpretacións que das investigacións póidanse derivar. Fraga é parte dese esperpento que foi a transición, a lei de punto final que converteu a fascistas en demócratas. Ese foi o gran triunfo do franquismo, que circulou a paso firme pola historia, asoballando e eliminando á súa disidencia e oposición nos cárceres e nos paredones, e logo non foi sequera amoestado por iso. E a culpa non foi unicamente dos franquistas, que a final de contas tentaron camuflarse entre a veciñanza, senón dos que permitiron semellante tropelía. Un a un debían ser identificados e condenados polos seus crimes de lesa humanidade. Que Fraga morrese sen ser xulgado é unha mala noticia.

A xeración que sufriu en primeira man o fascismo, esta desaparecendo por razóns lóxicas de idade Con que tipo de acollidas atopádesvos? A xente quere esquecer ou lembrar?

En xeral hai un cambio de actitude con respecto a uns anos atrás. Cando comecei a investigar hai 20 anos a guerra civil, había reticencias na maioría dos casos e aínda que nos resulte incrible entender, por medo. Creo que iso nos dá unha imaxe do que foi a época. Que 50 anos despois aínda o medo atenazase ás vítimas é un sinal do que foi o réxime. Con respecto ao franquismo, creo que hai un efecto contrario. A loita contra Franco, sobre todo a partir dos 60, protagonizouna unha xeración que non coñecera a guerra e que, precisamente, achacaba á oposición veterana de inmobilismo, dunha certa lectura consternada da historia. Por iso, o seu testemuño é máis vigoroso.

Esta en a vosa intención unir a memoria histórica coa máis recente historia de Euskal Herria e que ten as súas propias historias de loita e sufrimento?

A historia é a que é, para ben e para mal, pero nós formamos parte tamén dela. Non poderiamos facer un relato completo sen enxalzar a continuidade e por tanto, reflectir similitudes nos comportamentos, nos compromisos, nas loitas de distintas épocas. Sei perfectamente que somos fillos e fillas da nosa época, pero por encima diso creo que hai uns valores universais e, atreveríame a dicir, que inmortais. Sinto identificado en miles de homes e mulleres do século XIX ou do XX, por exemplo, nos seus movementos políticos, humanos, sociais, á marxe de que fosen ou non acertados desde unha visión materialista da historia. E, na mesma medida, con outras e outras compañeiras e compañeiros do presente. Ás veces é difícil delimitar onde comeza o pasado, onde se asenta o presente e cando naceu o futuro. Somos parte dun río que avanza cara ao mar e coa nosa forza, abre un asuco ou outro.

Xa para terminar, non queremos ametrallarte a preguntas... A memoria debe ser usada como ferramenta para o futuro, Consideras esa unha das funcións que debe ter Euskal Memoria?

A memoria é un terreo a cultivar en calquera faceta do traballo político. A experiencia dinos que é unha batalla que, en determinadas conxunturas, ten unha importancia crucial. Aznar e Rubalcaba definiron recentemente a cuestión como a ?batalla do relato?. Non ten tras de si canóns, avións ou tanques, pero si unha forza descomunal para desinformar, manipular e mesmo mobilizar. Por iso non a podemos descoidar. Porque nós ofrecemos verdade e obxectividade, sen neutralidade como dixen antes, e un relato completo. Non parcial. A historia dinos que cando España e Gran Bretaña incendiaron e exterminaron Donostia en 1813, onda Alemaniade Hitler yla Españade Franco acabaron con Gernika en 1937, o relato foi parte daquelas agresións. Primeiro negando o crime. E logo manipulando a evidencia. Non quero dicir con isto que a memoria sexa unha arma de guerra, senón que os que consideran que están en guerra permanente contra a disidencia vana a usar no seu beneficio e, por tanto, non debemos abandonar os escenarios que propoñen. Porque, ademais, é un terreo no que temos moito que gañar. As atrocidades do capital, do fascismo, dos exércitos de ocupación foron de semellante magnitude que a pegada que deixaron afecta, en maior ou menor medida, á maioría da sociedade vasca. E iso debémolo lembrar continuamente.

Pois eskerrik asko polo teu tempo e as túas respostas, agradecerche ademais o traballo inmenso que estades a facer e desexar que leve a bo porto, é dicir, á contribución necesaria para esa Euskal Herria socialista que todas e todos anhelamos

Eskerrik asko zuei. Todas e todos somos protagonistas da historia e, por tanto, non debemos caer na trampa que nos tenden dicindo que a historia hai que deixala en mans de tres ou catro especialistas. Neste terreo debemos ser, tamén, suxeitos activos. Así gañaremos un futuro á nosa medida, non á dos que puxeron os cimentos da inxustiza e a desigualdade.

(Boltxe. 2 / 02 / 2012)