Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

Impunidade versus democracia

Cando hoxe sente no banco como acusado o xuíz que tratou de investigar os delitos máis graves que se cometeron na nosa historia recente, este presente do século XXI tropezaría cun dos modélicos obstáculos que a Transición deixou no medio do estreito camiño polo que regresaron as liberdades. Nese mesmo instante as familias dos 113.000 desaparecidos pola represión do xeneral Franco revivirán o abandono ao que lles condenou esta democracia. As elites que xestionaron o proceso decidiron que deixaba de haber verdugos e, en consecuencia, vítimas. A iso chamáronlle reconciliación, pero é fundamentalmente impunidade.
O xuízo que imos presenciar vai a radiografiar nosa democracia. Os principais cambios sociais que viviu esta sociedade en tres décadas non alteraron o status das elites do réxime. A mobilidade social que se produciu nese tempo serviu para camuflar unha estrutura socioeconómica creada a partir da vitoria dos sublevados na guerra franquista, froito do aproveitamento de 40 anos de corrupción política e económica.

Un deses obstáculos construídos no período de restauración democrática é a Lei de Amnistía. A lei foi aprobada co apoio do PSOE e do PCE o 14 de outubro de 1977 no Parlamento que saíu dunhas eleccións ás que prohibiron presentarse a partidos republicanos. A esquerda parlamentaria empeñouse en presentala como unha conquista da oposición ao réxime. Pero a súa promulgación apenas sacou a unhas decenas de presos políticos dos cárceres; case todos foran postos en liberdade con medidas anteriores. Por outra banda, xa tiñan escano responsables políticos da II República regresados do exilio.

O seu verdadeiro transfondo era e é a construción dunha impunidade lexitimada por ese nesgado Parlamento. Non se pode chamar reconciliación a un proceso social no que os verdugos conservaron todos os seus privilexios e as vítimas todas as consecuencias do dano padecido.

As elites da Transición formáronse nas universidades nos anos cincuenta e sesenta. Eran fundamentalmente fillos do réxime que desde diferentes forzas políticas nunca viron ameazados os seus privilexios de clase. Por iso, cando Baltasar Garzón iniciou a causa da memoria histórica, as presións políticas chegaron de diferentes ámbitos. A lei de ferro da oligarquía española comezou a traballar para a preservación da impunidade.

Moitas actas de defunción dos republicanos asasinados teñen escrita como causa de morte o auxilio á rebelión. O franquismo converteu en legalidade os seus comportamentos criminais; non colaborar nun golpe de estado era un delito. A causa contra Garzón reflicte a nosa democracia nos espellos do canellón do gato: denunciado por un colectivo galardoado recentemente pola Fundación Francisco Franco. Na política case nada é casual. Tampouco o foi que o Senado español crease a finais de 1982 unha Comisión sobre a Desaparición de Súbditos Españois en Países de América, silenciando a existencia de miles de desaparecidos no noso chan. Esa política de externalizar a loita polos dereitos humanos levou a que o departamento do noso Estado que se ocupa deles pertenza ao Ministerio de Asuntos Exteriores; o problema está fóra.

Cando co inicio deste século comezaron a exhumarse as fosas dos asasinados pola represión franquista, sectores conservadores argumentaron que agora viñan os netos a por o desquite. Esa xeración de descendentes achegou a mirada dos dereitos humanos ao que até entón foran mortos na guerra. A palabra desaparecidos, asociada aos métodos represivos do franquismo, xerou un novo significado para definir a eses asasinados que a Transición colocara nas pavías do esquecemento.

A democracia española naceu estreita, fráxil e tutelada, deixando nas súas amplas cunetas dereitos, colectivos sen representación e problemas do pasado pendentes. A impunidade converteuse nestes anos nunha cultura que deteriora a vida pública. Quen deberían responder por graves actuacións políticas, construíron un sistema no que en numerosas ocasións vanse de rositas; unha realidade que produce indignación.

Un dos homes que ía testificar no xuízo, Jesús Pueyo, faleceu o pasado 4 de xaneiro aos 89 anos. Ansiaba que a súa fráxil saúde permitíselle dar por fin testemuño ante a Xustiza da desaparición do seu pai e doutro seis familiares directos na localidade aragonesa de Uncastillo. Pueyo levaba tres décadas pedindo ás institucións unha axuda que nunca recibiu. O seu labor, o fin do silencio para miles de vítimas e a dedicación de centos de activistas que se empeñan na recuperación da memoria histórica, desatou o que durante moitos anos estivo ben atado.

A investigación dos crimes do franquismo é unha gran oportunidade para ensanchar a nosa democracia e terminar con esta cultura de que quen a fai non a paga. A xustiza debe ter algúns límites inflexibles. Condenar a un xuíz por tratar de investigar o asasinato e a desaparición dos cadáveres de máis de 100.000 persoas sería un salto atrás. Moito máis grave cando eses delitos son permanentes e non prescriben, e o sistema xudicial español non fai nada por garantir os dereitos ás vítimas. As familias deses miles de homes e mulleres tiveron que soportar vivir baixo o poder de quen organizaron e premiaron aos asasinos. E agora terán que ver que a defensa dos seus dereitos pode terminar sendo un delito; coma se o xuíz auxiliase unha rebelión.

Emilio Silva é Presidente da Asociación para a Recuperación da Memoria Histórica