Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

Os voluntarios xudeus na a guerra de España

Unha achega solidaria que os historiadores esqueceron


Máis de vinte mil volumes escribíronse, en case todas as linguas, sobre a Guerra Civil española. Un centenar deles están dedicados aos voluntarios estranxeiros que formaron parte das lendarias Brigadas Internacionais. Con todo, entre todos eles apenas hai alusións á presenza, relativamente importante, en calidade e en cantidade, dos combatentes de orixe xudía.

Máis de vinte mil volumes escribíronse, en case todas as linguas, sobre a contenda eles seguramente, hai un centenar dedicado unicamente aos voluntarios estranxeiros, incorporados a unidades españolas nalgúns casos, pero que, na súa inmensa maioría formaron as legandarias Brigadas Internacionais. Coñécese o número de unidades, os nomes da maioría dos mandos, as batallas nas que tomaron parte, o número de vítimas aproximado, o sentido da disclipina segundo os grupos nacionais representados nos campos de batalla do noso país, etc. Até parece que o tema está esgotado. E, con todo...

Algúns historiadores daquela época dolorosa, ao falar das distintas nacionalidades representadas nas filas republicanas, apuntan, pero sen insistir sobre o téma, «que había, entre eles, dous ou tres mil xudeus». É case a única alusión á presenza, relativamente importante, en calidade e en cantidade, de hebreos nas citadas Brigadas Internacionais. Estimamos que, posto que a palabra «xudeu» a vindo á pluma do historiador, este ten o deber de calar máis fondo para explicar o fenómeno. Ou se fala de «xudeus», posto que non se trata dunha « nacionalidade » ou se informa debidamente ao lector interesado polo acontecer histórico da nosa Patria. A emendar, en parte, este baleiro, vai destinado este traballo que, polo breve, non poderá abarcar senón algúns aspectos fundamentais de tan vasto tema.

Número e procedencia dos voluntarios xudeus

Un folleto publicado en 1952 polo Ministerio de Asuntos Exteriores, «The International Brigades», fala de 125.000 voluntarios; Hugh Thomas, en «A Guerra de España» afirma que «había ao redor de corenta mil» engadindo este autor que os efectivos das Brigadas non pasaron nunca de dez e oito mil á vez; seica noutras unidades republicanas, principalmente en Cataluña, houbese un cinco mil máis. Esta parece ser a cifra que máis se aproxima á realidade se deixamos de lado os aspectos propagandísticos dun ou outro dos dous bandos en presenza fai case corenta anos.

Pois ben: como veremos máis adiante, de entre este corenta e cinco mil estranxeiros voluntarios na zona da Fronte Popular, pódese calcular que había entre oito mil cincocentos e dez mil xudeus, vindos desde todos os puntos de Europa e dalgúns de Africa e América, en condicións que relataremos tamén.

Aquí imponse unha observación: a maioría dos xudeus chegados ao noso país para baterse contra as forzas nacionalistas non viñeron en tanto que xudeus senón máis ben por simpatizar coa causa dos republicanos, por estar sensibilizados ante a onda de antisemitismo que existía en Alemaña e que esta axudaba aos sublevados; por ser, en moitos casos, militantes socialistas ou comunistas, cando non simpatizantes destes movementos. Proba do que dicimos é que foron poucos os sionistas comprometidos na contenda, salvo os contados socialistas-sionistas marcadamente á esquerda. Así nada ten de estraño que os voluntarios vindos a España directamente desde Palestina fosen declarados desertores polo movemento sionista que alí preparaba as bases do futuro Estado de Israel. Aínda hoxe, como puidemos comprobar, a polémica non cesou sobre o particular.

Vexamos a continuación, grazas aos traballos meticulosamente dirixidos por un excombatiente xudeu ao longo de vinte anos de estudo e consulta de cheas de listas e documentos, Josef Toch, austríaco emigrado recentemente a Tel Aviv, a «participación do catorce continxentes nacionais máis importantes (dun total de cincuenta e tres continxentes) nas Brigadas Internacionais», «cuxa importancia damos en porcentaxe sobre a poboación total do país de orixe en 1936. Polo que se refire aos xudeus: a) con relación á poboación xudía de Palestina; b) con relación á poboación xudía mundial»:

Case todos os historiadores que se preocuparon seriamente por coñecer a veracidade da participación estranxeira na zona republicana están de acordo en que houbo, aproximadamente un corenta a corenta e cinco mil voluntarios. Quedan, pois, un dez mil máis pertencentes ao resto dos países citados anteriormente, máis 553 soviéticos. Vexamos, a partir destas cifras comunmente admitidas a participación dos xudeus, procedentes dos 53 países representados na guerra civil:

 

De Polonia .....................................2.250

De Estados Unidos......................1.236

De Francia .....................................1.043

De Gran Bretaña ..............................214

De Palestina .....................................267

Total ................................................ 5.010

 

A esta cifra, hai que engadir a aqueles vindos dos outro oito países citados: 1.093.

Dos 40 países non citados: 1.602

Do continxente ruso: 53.

O que fai un total de xudeus nas Brigadas Internacionais "segundo Toch" de sete mil setecentos cincuenta e oito.

O propio autor desta estatística recoñece que esta participación debeu ser aínda máis importante en número; polo que a el refírese, unicamente tivo en conta, revisando as listas de nomes, aqueles que son indiscutiblemente judios, deixando de lado os que puidesen selo pero que ofrecían algunha dúbida. Ademais, moitos xudeus, sobre todo aqueles que procedían de Francia ou de Estados Unidos, cambiaran de nome (non eles, os seus antepasados), polo que resultaba máis fácil localizar aos procedentes do Leste.

En todo caso, a porcentaxe de xudeus representados en cada continxente nacional foi

A participación hebrea na guerra de España foi importante non só polo seu número, senón tamén pola calidade profesional dos seus integrantes. Na foto, o xeneral Walter conversa co seu axudante xudeu Alek Szvrek

considerablemente máis importante que a porcentaxe de xudeus na poboación do país de orixe considerada. Deducidos os 1.043 que foron contabilizados no continxente francés, os xudeus colócanse en primeiro lugar (sen cambiar o número total senón soamente o dos franceses). Por outra banda, os dous terzos dos xudeus do continxente francés eran, moi a miúdo, refuxiados políticos de Polonia en particular.

Como acabamos de ver, estamos xa lonxe dos «dous ou tres mil» de Thomas e o «trinta e cinco mil» da revista neoiorquina «The American Hebrew» do 7 de xuño de 1938. Quen se achega máis ás estimacións de Toch é o escritor revolucionario de descendencia xudía León Azerrat Cohén, moi popular durante a guerra co seudonimo «Ben Krimo», quen declara ao xornal «Catalans», de Barcelona, o 30 de xuño de 1937:

«Non se se será oportuno falar dos xudeus que loitan en España nas Brigadas Internacionais... Eu calculo que debe haber un seis mil...».

Pola nosa banda, iremos bastante máis aló que Josef Toch. Por exemplo: segundo testemuño directo que nos chega de Rumania, había, polo menos, catrocentos cincuenta xudeus romaneses, moitos máis dos que enumerou aquel. Pola nosa banda, tamén coñecemos a ex-brigadistas, que viven en París ou en Tel Aviv, que estaban en España cando estalou a sublevación nacionalista e que se incorporaron inmediatamente ás Milicias Populares. Algúns, eran refuxiados políticos; outros como é o caso de Emmanuel Mink, que chegou a mandar a única unidade xudía, a «Naftali Botwin», que, en compañía doutros atletas, atopábase na Cidade Condal para participar nas Olimpíadas Obreiras; tal é o caso dos palestinos da asociación deportiva «Hapoel», a case totalidade dos cales entraron na loita inmediatamente. E tal foi o caso de Jacques Penczyna, «lle petit Jacques», refuxiado político, que fundou, con outro trece compañeiros xudeus, o primeiro grupo «Thaelmann» na mesma cidade de Barcelona.

Queda, no entanto, o interrogante ao que nunca se poderá dar unha resposta definitiva: cantos eran en total? Ao noso entender, non lonxe do dez mil.

No que se refire á procedencia, quixésemos destacar casos reveladores do estado de espírito con que abandonaron os seus respectivos países e fogares a maioría dos voluntarios. Desde Varsovia, atado con correas nos baixos de vagóns de ferrocarril, sen comer nin beber durante trinta e seis horas polo menos, chegou a París máis dun. Desde Lwow (Polonia) saíu outro, atravesando, sen documentación algunha, a Alemaña hitleriana e algunha outra fronteira antes de chegar a París e, desde alí a España. Así, poderiamos citar ducias de nomes, que arriscaron até a súa vida por acudir á cita que estimaban histórica.

Pero o caso máis emocionante foi o dos que, pioneiros, estaban instalados en terras de Palestina. Segundo Toch, eran 267; segundo xentes que consultamos en Israel, pódese calcular que foron catrocentos. Téñase en conta que os que lograron o salvoconducto das autoridades británicas non anunciaban nunca que era para irse a España. Unha anécdota sitúa ben o problema. Dous amigos ?coñecemos a ambos, que aínda viven? atópanse nun barco que saíra de Haifa en dirección de Marsella. Ambos afirmaron ir a Francia para visitar á familia, aos amigos, a exposición; pero caláronse que tiñan a intención de irse a España. Volvéronse a atopar? en Albacete.

Balboa, primeiro voluntario?

O primeiro xudeu que puidésemos chamar voluntario, non viña do estranxeiro: era de orixe española, descendente de sefarditas. Chámase Benjamín Balboa, nativo de Marrocos, suboficial na Mariña española, que se ocupaba do servizo de comunicacións en Cidade Real. O 17 de xullo de 1936, ao dez da noite, ouviu por radio o chamamento á sublevación. En lugar de transmitir, como era a súa obrigación, o texto aos seus superiores, obedecendo á orde recibida, Balboa transmitiu o mesmo ás autoridades republicanas, púxose en relación con algunhas unidades navais españolas do Mediterráneo pedindo aos homes de tropa e aos mariños que se apoderasen dos oficiais e tomasen o mando dos navios. A este respecto, o escritor alemán Eric Schwartzeberg, di no seu libro: «O Bolchevismo e a Franc Masoneria xudía, instigadores da guerra civil española», publicado durante o réxime nazi:

«En lugar de colaborar co Exército de Terra, a frota, ao contrario, opúxose ao transporte de tropas marroquís cara a España. Os conxurados contaban, sobre todo, con estas tropas e as do Terzo. Pódese afirmar que o atraso da intervención das tropas estacionadas en Marrocos e, como primeira consecuencia, a prolongación da guerra (moi prexudicial para os franquistas) foi obra do suboficial Balboa ».

O diario madrileño «El Socialista» dió tamén todos os detalles relacionados con este feito e Balboa foi considerado como un heroe.

Sigfrid Mayer, libreiro en Madrid, participou nos combates do Cuartel da Montaña, antes de ser intérprete do primeiro Batallón «Edgar André» e ligazón deste coas milicias republicanas en Madrid. Mink e Weinroth, vindos de Bélxica, estiveron no asalto ao cuartel de Atarazanas, en Barcelona, contribuíndo logo á creación da Centuria «Thaek-mann»,, que non hai que confundir co primeiro grupo bautizado co nome do dirixente obreiro alemán. Sam Masters e Nat Cohén, xastres xudeus de Londres, estaban no sur de Francia para participar nunha carreira ciclista. Chegaron a Barcelona na súa bicicleta e incorporáronse á Centuria «Tom Mann», operacional en setembro de 1936, que formou parte da «Thaelmann»; o primeiro, comisario político, caeu na fronte de Brúñete; o segundo, gravemente ferido, vive en Londres grazas á axuda dos seus ex-camaradas brigadistas. A lista, como diciamos anteriormente, resultaría interminable e, a longo prazo, cansaría ao lector. Pero era necesario relatar feitos precisos para que este comprenda mellor o fenómeno que comentamos neste traballo.

 "Chapaiev". o Batallón das 21 nacionalidades

389 voluntarios compuñan esta unidade. Vinte e unha nacións estaban alí representadas: Alemaña, Polonia, Austria, Suíza, Palestina, Holanda, Hungría, Checoslovaquia, Suecia, Dinamarca, Iugoslavia, Francia, Italia, Luxemburgo, Ucraína, Bélxica, Rusia, Grecia, Brasil? e España. A súa composición sociolóxica era a seguinte: 231 obreiros, 68 agricultores, 36 mariños, 7 funcionarios, 13 obreiros agrícolas, 19 empregados, 7 artesáns e 8 intelectuais.

A pesar da variedade de linguas, nacións e costumes, o «Chapaiev» deixo o recordo dunha unidade de elevada moral, de combatividade. Pois ben, neste Batallón, ademais dos 20 xudeus palestinos, había polo menos, 25 polacos, catro alemáns, 4 austríacos, dous suízos, dous escandinavos, tres checos e un holandés. Parécenos que o «Chapaiev» reflicte case exactamente, a composición, o comportamento e o sentido da disciplina e da organización, con algunhas variantes e deixando de lado algúns incidentes de menor importancia, do conxunto das unidades de voluntarios estranxeiros, entre eles os xudeus.

Os caídos

De novo habémosnos/habémonos de referir á testemuña excepcional que é Toch. Leste, para poder facer un cálculo aproximado dos xudeus caídos nas diversas frontes en que actuaron (desde a Casa de Campo até Sierra Queimada, desde Teruel até o Ebro, desde Brúñete a Lérida, etc.), refírese máis precisamente á composición da unidade americana «Lincoln», citando as súas fazañas e facendo un cómputo de mortos xudeus con relación ao número total dos caídos. Di así o noso informador:

«En América apareceron, polo menos, trinta libros que tratan da participación dos voluntarios estadounidenses nos combates; limitarémonos a dar algunhas cifras: Entre os voluntarios declarados había 1.236 xudeus, é dicir: 40%. 1.700 americanos caeron para sempre nas diversas frontes da Península. No libro «The Lincoln Batalion», de Ralfe, aparece unha lista de 140 voluntarios, entre os cales hai sesenta e cinco nomees especificamente xudeus. Se tomamos como punto de partida a fórmula 140-65, resulta que 782 dos 1.236 voluntarios xudeus americanos sacrificaron as súas vidas nos campos de batalla de España. Sete xudeus ?engade Toch? mandaron, en épocas diferentes, a unidade: Dave Reiss, Aaron Lopoff, R. H. Merriman, Dave Dom, Hans Amlie, Leonard Lamb, Milton Wolff. O catro primeiros caeron fronte ao inimigo. De oito xefes de compañías xudeus, cinco pereceron. En ningunha unidade?batallóns ou brigadas? había tantos comandantes e oficiais xudeus como na «Lincoln».

E, con todo, había unidades, como o Batallón «Dombrowski», máis tarde convertido na XIII  Brigada «Dombrowski», onde, non soamente había moitos soldados hebreos, senón que, a medida que se subía na escala de mando, a proporción aumentaba considerablemente.

Leste mesmo fenómeno da participación cualitativa merece ser destacado. Un exemplo entre outros: do cincuenta médicos polacos voluntarios, todos, menú., un, eran xudeus. Vinte e seis médicos dos Estados Unidos tamén o eran. E non digamos do número importante de enfermeiras hebreas que viñeron a España desde distintos lugares: EE. UU., Bélxica, Francia, en particular.

Gina Medem, autora dun libro publicado polo Comisariado Xeral das Brigadas Internacionais, en 1937 en Madrid: «Os Voluntarios da Liberdade», di a este proposito de «os doutores, enfermeiros e choferes xudeus»:

«Os nomes dos doutores Barsky, Pozner, Friend, Ettelson, Stadt, Keeping, Zaidman, Goldstrajch, Bush, Jungerman, Grisza, Kuba Robbins, Sollenberg, que cambiou na batalla o fusil polo bisturí, e Heilbrunn, así como as enfermeiras Marcelle, xudía de Africa do Norte, da negra Salaria, de Rosa, xudía americana, de Nurié, xudía española e das súas imnumerables colegas...»

Unha unidade xudía: a compañía "Naftalí Botwin"

Como vimos anteriormente, de reunirse a todos ou a maioría dos hebreos voluntarios en España, estes puidesen formar unha gran unidade combatente. Con todo, caso en aparencia estraño, unicamente houbo unha Compañía do Batallón «Palafox» quen foi bautizada co nome dun combatente antifascista morto en Polonia, tivo o seu xornal en lingua yiddish, e composta na súa totalidade "houbo algún español que outro" de xudeus.

Xa desde os primeiros momentos, houbo quen se preocupou por crear esta unidade. Luigi Longo, que foi Comisario Xeral das B. I., no prólogo que escribiu para presentar o libro de Gina Medem, conta como se presentou ante el ?un mozo moreno, cara redonda, que inspiraba inmediatamente simpatía. Era un xudeu que viña verme como un dos primeiros responsables da organización das B. I. e falaba en nome do primeiro grupo de xudeus, quince en total, que organizara en pequenas seccións, á cabeza dos cales desñlaba orgulloso polas rúas de Albacete. Pedíame que os xudeus fosen organizados nunha formación das nosas Brigadas». (Longo ignorou o nome deste combatente. Tratábase de Nahumi caído na fronte de Madrid. NDA)?.

Algunhas das razóns apuntadas polos protagonistas que interrogamos posteriormente, son "ou foron" os costumes diferentes dos diversos grupos nacionais,,o feito de que entre os americanos e os ingleses había poucos xudeus que falasen o yiddish ?menos aínda o hebreo?, o que algúns se sentisen máis ou menos «xudeus» na medida en que procedían de países onde vivían como minoría oprimida perseguida (Polonia, Hungría, etc.) ou daqueles onde non existía nos mesmos termos a discriminación racial ou relixiosa (EE. UU., Gran Bretaña, Francia, Bélxica, etc). A mentalidade era, pués, diferente. E, así, a maior parte dos voluntarios uníronse ás unidades, aos grupos máis afíns; o caso da «Lincoln» é característico; moitos xudeus, importante participación no mando, pero todo o mundo falaba inglés. Tamén é certo que os diversos grupos de xudeus, do Leste ou do Oeste, entendéronse sempre ben.

Foi na fronte de Tardienta, cando o Batallón «Palafox» e a súa Segunda Compañía (a única que non levaba ningún nome aparte o número) estaban de repouso, onde tomou corpo a proposición do falecido Nahumi: nas trincheiras e en presenza de dirixentes xudeus polacos pertencentes ao Estado Maio  ? da Brigada «Dombrowski», que se bautizou co nome de «Botwin» á Segunda Compañía, que se decidiu a publicación dun xornal en yiddish, etc. A Orde do Día da Brigada, datado o 12 de decembro de 1937, formado por Jean Barwinski, comandante, e Stanislaw Matuszczak, comisario político, di entre outras cousas:

«Entre os voluntarios das B. I. e moi particularmente na Brigada «Dombrowski», os voluntarios xudeus distinguíronse sempre polo seu valor, a súa combatividade e a súa fidelidade á causa? «Para destacar o número e a importancia dos xudeus voluntarios da «Dombrowski», para honrar a memoria dos combatentes xudeus mortos pola liberdade, designamos a 2.a Compañía do heroico Batallón «Palafox» como compañía xudía co nome de «Naftali Botwin».

Esta data é a consagración oficial do feito acaecido antes en Tardienta. A Compañía entrou en lume moito antes da declaración do comandante da XIIIa Brigada Internacional, na fronte de Estremadura. Participou nos combates de Sierra Queimada, en Sierra Caballs, en Lérida, en Mequinenza, foi unha das primeiras no paso do Ebro. A súa historia está intimamente ligada á da Brigada «Dombrowski». Posuía, ademais do xornal, un grupo teatral, un grupo deportivo, un himno. O xornal foi composto grazas a unha máquina de escribir dun xornalista xudeu, representante dun xornal yiddish de París, que a puxo a disposición dos redactores.

«O 12 de decembro de 1937 naceu a única unidade xudía, a «Botwin» "escribe Toch" que contaba ao principio con oitenta membros e formouse en Tardienta, a cen metros das trincheiras inimigas. Dous meses máis tarde coa chegada de novos voluntarios, o seu número ascendeu a 152. Estivo en Estremadura e na Fronte de Teruel, onde ao final da primeira xornada de combate, dos 123 membros da «Botwin» quedaban en vida 62; entre os caídos, o xefe da unidade, Karol Gutman, ao que sucedeu Michael Reger. Dous días máis tarde, a Compañía chegou a Aragón onde foi completada con novos elementos, tomando parte na gran ofensiva franquista de marzo a maio de 1938 en Lérida? Caeron entón dous xefes: León Rubinstein e Misha Shapir, e un Comisario político: Micha Reger, anteriormente capitán, xefe da «Botwin».

Ao campo de Saint Cyprien, nos Pireneos Orientais, foron internados, como os demais compoñentes do Exército republicano derrotado, os da citada compañía: 86 oficiais e soldados dos 152 que formaran o cadro da mesma.

Unha anécdota interesante, entre outras moitas que coñecemos: que un ex- «botwinista», Andrezej (o seu verdadeiro nome era: Pinkus Kartin) foi un dos organizadores da insurrección no ghetto de Varsovia. Outro, Szyr, foi viceprimeiro ministro en Polonia, en 1945.

O continxente soviético

Dos 557 soviéticos vindos a España "ningún, ao parecer, contra a súa vontade" o dez por cento eran xudeus. Por non citar máis que a algúns dos máis coñecidos, empezaremos por Rosenberg, chegado en calidade de Cónsul ao catro semanas de empezar a guerra; Wladimir Birchitzki, conselleiro na industria de armamento; xeneral G. M. Stern, o primeiro conselleiro ante o mando español; xeneral Jacob Smitkewitch (Douglas), conselleiro na aviación republicana; Arthur Stacehwski, de orixe polaca, conselleiro económico achega do Goberno da República; Gregor Kulik, dirixiu a política militar soviética no noso país; xeneral Kleber (Lazar Stern), Orlov, Berzin, que xogou papel importante na defensa de Madrid, etc.

Velaquí, contada a grandes liñas, a historia verídica dun grupo numeroso de voluntarios estranxeiros na zona republicana, do que os historiadores non se ocuparon nunca ?ou, cando o fixeron, foi para empequeñecer a súa presenza en España ?. Moito máis poderiamos dicir ao final dunha longa enquisa sobre o tema, pero, polo que antecede, o lector farase unha idea máis exacta do fenómeno xudeu no seo das Brigadas Internacionais.