Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

11 entrevistas a representantes do mundo da cultura
O franquismo/fraguismo: Lémbrao ti e lémbrallo a outros

Alfonso Xastre, Isaac Rosa, Caballero Bonald, Constantino Bertolo, Andrés Sorel, Marta Sanz, Carlos Álvarez, Carlos Tena, Juan Cano Ballesta, Sergio Gálvez e Antonio Ferres expoñen a súa visión sobre Manuel Fraga

Ante a campaña emprendida polos medios de prensa oficiais na que elevan a Fraga aos altares, e os mandatarios e os seus dobres agora na reserva énchense de pena e dan pésames, e uns e outros rezan por el e disponse a dedicarlle unha cale/ avenida/ praza/ ou monumento, seguindo a tradición dos seus proxenitores fascistas que llas dedicaron a "a división azul", ao "xeneral yagüe", a "franco", ao "xeneral mola", os mesmos que ordenaron construír o "arco do triunfo fascista" á entrada de Madrid, a "cruz dos caídos" e tantas outros encomios en pedra aos crimes de Lesa Humanidade que cometeron, optei por preguntar a xentes intelectuais que o coñeceron nos seus días de ascenso e aplicación do seu ideario, preguntei a outras destas xentes que o viron xa exercendo o poder, e a quen, porque a súa obra esixíallo, coñeceuno e documentouse na última etapa da vida do tal fraga, para que o seu traballo intelectual ou artístico fose o sangue e a carne da intrahistoria, do momento do pobo que sufría o franquismo e o fraguismo. Para que non nos enganen, lémbrao ti e lémbrallo a outros.
Crónica Popular pediu a súa opinión a intelectuais e artistas acerca de Manuel Fraga Iribarne, o político da dereita franquista falecido o 14 de xaneiro de 2012, preguntando dúas cuestións:

1. Quen era Fraga?

2. Que tivo que ver con vostede e a súa contorna?

Alfonso Xastre. Autor e director teatral. Escritor
1-Quen era Fraga?

Eu lembro ouvir dicir ao filósofo Aranguren que Fraga era o prototipo dunha personalidade fascista, e sempre estiven de acordo con ese xuízo. Foi un ministro colérico ao servizo do ditador. Entre as súas glorias, que son moitas, eu vivín moi de preto a súa protección aos torturadores dos mineiros e das súas esposas durante as grandes folgas de Asturias dos anos sesenta.

2-Que tivo que ver con vostede e a súa contorna?

Eu combatinlle con todas as miñas pobres forzas e sufrín persoalmente os rigores da súa censura cando era ministro de Información, por exemplo no caso do drama `Marat/Sade´ de Peter Weiss, cuxa versión española se me obrigou a asinar cun pseudónimo e definitivamente prohibiuse.

Isaac Rosa. Escritor
1.-  Estes días os obituarios oficiais convéncennos de que hai varios Fragas: o franquista de primeira hora, o que se distanciou do réxime, o duro dela Transición, o que levou á dereita cara á moderación (e cara ao poder), a reciclaxe en autonomista galego? Unha forma de que as súas zonas de sombra queden amortecidas por unha suposta evolución sempre cara a posicións máis moderadas e democráticas.

Eu en cambio, á vista da traxectoria, e coñecidos os seus pensamentos públicos (que en varios asuntos políticos e sociais foron practicamente inalterables até o último día), creo que estamos máis ben ante un caso evidente (e asombroso talvez) de adaptación permanente, de oportunismo político sen que varíe o orixinal: o mesmo político de ideoloxía autoritaria e que fixo carreira fulgurante na ditadura, soubo marcar unha lixeira distancia cando era obvio que as cousas ían cambiar; do mesmo xeito que reformou a dereita española tras fracasar o seu proxecto inicial dunha dereita continuadora do franquismo; así como despois deu un paso atrás e abriu a sucesión no seu partido ao ver que el sería incapaz de chegar ao Goberno; ou se reciclou en defensor da autonomía galega para atopar o seu propio espazo de poder caciquil. Pero seguía sendo o mesmo Fraga, que nunca renunciou nin ás súas conviccións, nin á súa colaboración coa ditadura (nin á súa admiración polo ditador).

2.- A miña xeración (nados ou criados xa en democracia, fillos da Transición) debe a Fraga o que esta democracia non voase máis alto. Fraga e outros como el foron un lastre na elaboración da Constitución e no desenvolvemento do novo réxime político, e actuaron como ligazón indestructible entre a ditadura e a democracia. A el debémoslle tamén a paternidade dunha dereita, o PP, que por moito que se diga nunca foi equiparable con outras dereitas europeas, e mantén posturas reaccionarias e vínculos ideolóxicos e afectivos coa ditadura.

J.M. Caballero Bonald. Escritor.
1 e 2. Fraga foi a representación máis duradeira do franquismo. Recordo moi ben as súas xestións como ministro de Información e Turismo e dela Gobernación. Converteuse nun dos máximos secuaces da camarilla de Franco e as súas actuacións represivas propiciaron durante anos a falta de liberdades e a persecución de disidentes. Foi en puridad un cómplice dalgúns dos asasinatos levados a cabo na última década do franquismo. Resulta alarmante ese case xeneralizado encumbramiento do personaxe á hora da súa morte. Enxalzouse o seu papel conciliador enla Transición e o seu particular patriotismo. É certo que aproveitou certa deriva da democracia para seguir presente con absoluta impunidade na vida política. Pero arrepentiuse algún a vez dos seus desmáns pasados, recoñeceu algunha vez a súa execrable conivencia co franquismo?

Constantino Bertolo. Editor e escritor
1.- Na España dos anos cincuenta en que me criei, o medo infantil callaba en tres figuras tenebrosas e violentas: o mestre, o garda civil e o cura pois non en balde no franquismo cotián a escola, o cuartel e a igrexa conformaban un mesmo paisaxe opresor e opresivo. Unha trinidad sobre a que se levantou aquel estado-ogro que foi o Estado franquista. Creo que Fraga encarnaba de maneira perfecta e con autosatisfacción ese tres figuras. Fraga como o gran burócrata, o gran funcionario nunha España na que o soño do desclasamiento pasaba por gañar unha oposición e acceder a un soldo do Estado. Logo chegarían os tempos da Bela (a Transición) e A Besta (Fraga). O `gran empollón´, como mito do home que se fixo a si mesmo. Imaxe do pai forte e autoritario que os fillos bastardos acaban admirando: ?Ten todo o Estado na súa cabeza? dixo Felipe González (sen acritude).

2.- Comigo directamente nada tivo que ver, pero sen dúbida actitudes fachaconservadoras presentes na miña contorna familiar ou profesional e nunha gran parte da dereita española, atoparon na figura de Fraga unha especie de gran animal político que vía metáfora do ogro bo, gruñón e enfadado pretende facer esquecer o sangue que tingue a súa folla de ?servizos á patria? e restar significación a toda a súa traxectoria de gran capataz do franquismo. Como galego que son, e recoñézome, entendo ademais que, durante os seus anos á fronte do goberno da Xunta, ha tergiversado a realidade de Galicia como nación a base de propor solucións emocionais ás formulacións e conflitos políticos que esa identidade leva.

Andrés Sorel. Escritor

1.-  Fraga foi un dos franquistas máis nocivos da España contemporánea. Pola longa duración da súa vida política. E pola continuidade, adaptándose sempre ás circunstancias da súa malsano exercicio do poder. Non nos pode asombrar que os Aznares continuistas ideolóxicos do pasado réndanlle homenaxes ou poñan rúas ao seu nome, e por desgraza tampouco que socialistas reconvertidos ao neoliberalismo falen ben del. O silencio cómplice de intelectuais no novo compromiso ideolóxico dos Vargas Llosa españolistas con semellante ideoloxía é consustancial aos tempos que vivimos. Como a entrega de determinadas organizacións sindicais ou políticas a poderes oligárquicos que a cambio de prestacións económicas limitan a súa necesaria oposición revolucionaria. De aí o triunfo de Franco-Fraga. Fraga cumpriu todos os papeis que a ditadura fascista encomenda ás súas esbirros. Fraga censor. Durante a súa etapa como ministro de Información e Turismo prohibiu libros, pechou periódicos e revistas, emitiu comunicados denigratorios contra traballadores, intelectuais Fraga exerceu como informador, represor e cómplice das torturas aplicadas por Franco, fusilamentos como o de Julián Grimau, e outros casos de represión coñecidos ou ignorados daqueles malhadados anos.

Por certo, cando se produciron a principios dos anos sesenta as folgas dos mineiros asturianos e o documento de protesta de 102 intelectuais denunciando as torturas policiais, Fraga actuou como cabeza visible da información represiva contra estes, pero outros o fixeron á sombra, como Camilo José Cela, que se ofreceu ao ministro para denunciar aos 42 comunistas que figuraban entre eles e medrar para reconverter e que se retractasen outros dos asinantes, como Pedro Laín Entralgo, a cambio de determinados "favores". E non se esqueza, xa morto o Ditador, outras historias sanguentas nas que xogou un destacado papel, como as de Montejurra, Vitoria, etc. E chegamos ao momento máis deformado dos encomios destes días: o que fala del como destacado "demócrata", "constitucionalista", etc. Efectivamente Fraga foi un dos máis destacados impulsores da traizón-transición que se consumou no Parador de Gredos, o mesmo que acolleu aos fundadores de Falanxe cando nel decidiron ?pasar á acción?, é dicir á violencia pistoleira na noite dos luceiros. Cabeza visible de quen enterraron calquera posibilidade de xuízo ao pasado e incorporaron á maior parte dos culpables do mesmo ao novo proceso gatopardiano.

Pero se xa se reivindica pública e institucionalmente a Franco e os nazis impulsores do golpe de estado do 36, han de estrañarnos as loas a semellante vástago dos mesmos? Porque en España xa non se fala de responsabilidades: a historia escríbese ao ditado do moribundo que dixo deixalo todo "atado e ben atado".

2.-  A miña contorna é o de quen sufriron persecucións, torturas, cárceres e exilios por culpa de homes como Fraga.

Persoalmente, a súa morte chegou para min demasiado tarde. Se deixase de existir fai cincuenta anos, alegroume como nos alegrabamos cada vez que un fascista morría. Para min, viviu por desgraza demasiado tempo e o mal persoal que me causou é xa irreversible.

Durante a súa actuación como "gran inquisidor" anuloume como escritor. Non é agradable falar disto, porque a literatura é algo persoal, íntimo e non debe entrar nas razóns do mercado. Pero el reduciume ao silencio. Só uns exemplos: no ano 1963 quedei finalista do premio Biblioteca Breve de Novela que impulsaba Carlos Barral. Este contratoume e pagou a novela que se titulaba "Crónica dun regreso". A censura de Fraga prohibiuna; até 3 intentos fixo Carlos Barral para que se publicase, e mesmo Fraga escribiu unha carta aos escritores que protestaron por aquel feito, denunciándome por comunista, ateo, perverso sexual, antimilitarista, etc. Despois prohibiría a miña segunda novela. `Como a enfermidade, como a morte, que ía publicar a editorial Ciencia Nova, editorial que foi pechada por el mesmo. Secuestrou o meu libro `Introdución a Cuba´. Até 6 libros cheguei a ter censurados. Debín esperar a que morrese Franco para empezar a publicar. E non falo de artigos, conferencias, detencións?

Para min, Fraga foi simplemente iso: a continuidade do ?gran inquisidor? dostoievskiano pero menos dialogante ou novelesco. Personaxe sinistro en suma que morreu demasiado tarde.

Marta Sanz. Escritora
1.- Que quen era Fraga? Un franquista exemplar. Con iso está dito todo.

2.- Supoño que eu, como todas as persoas da miña xeración, somos damnificados do franquismo e dunha transición española na que Fraga xogou un papel especialmente sanguento. Pero Manuel Fraga tamén deixou a súa pegada na nosa biografía familiar, concretamente na vida do meu pai que, cando estaba a estudar económicas e xa sendo militante dela FUDE, foi un dos alumnos expedientados por encerrarse para apoiar aos catedráticos Tenro Galván, Aranguren e García Calvo, que foran expulsados da universidade. Creo que isto sucedeu durante o curso 63-64. As consecuencias dese peche foron o exilio de Madrid de moitos estudantes e profesores, así como a imposibilidade de matricularse na universidade durante un, dous ou tres anos dependendo dos casos. Tamén choveron algunhas hostias e houbo paseos porla DGS. Mipadre acórdase de que o propio Fraga presentouse no peche e, co estilo autoritario e fascista que lle caracterizaba, ameazou aos estudantes co máis duro e exemplar dos castigos. Fraga demostrou que, neste sentido, era un home de palabra.

Carlos Álvarez. Poeta
1.- Fraga foi un ministro de Franco que actuou como tal, é dicir: colaborando cos seus crimes.

No caso do asasinato de Julián Grimau tivo a responsabilidade adicional de, como ministro de Información, tentar deformar a conciencia dos españois publicando un repugnante libelo, que titulou `Crime e/ou castigo´ (non recordo se a conxunción era copulativa ou disxuntiva) acusándolle de crimes monstruosos xamais labores, como demostraba que non estivese Julián incluído en "a causa xeral". Tamén calumnió ao estudante torturado e asasinado Enrique Ruano. Foi máximo responsable dos sucesos de Montejurra? En todo tempo mentiu sobre a situación política española.

Fraga foi, creo eu, o primeiro expoñente da impunidade xurídica do franquismo. É incomprensible que nunca cambiase o seu coche oficial por un coche celular, o que lamento. É incomprensible que puidese ser presidente de Galicia. É imaxinable un Goebbels como, por exemplo, presidente de Baviera?

2.- En relación comigo podo lembrar que prohibiu inicialmente a publicación da miña obra poética. José Batlló tentou publicar unha suposta `Antoloxía Posible´ que resultou imposible. Posúo senllos documentos de 1966 e 1967 onde, no primeiro, prohíbese; no segundo, desaconséllase. O meu primeiro libro publicado en España, `Estes que agora son poemas´, foino en 1970. Despois, sen permiso ministerial, publicouse `Tempo de sega´.

Cando, estando eu no cárcere por escribir unha carta pública en defensa de Julián Grimau, concedéuseme en Dinamarca o Premio Lovemanken por `Escrito nas paredes´, que fora finalista do Premio Antonio Machado en París, tras `Grao elemental´ de Anxo González, respondeu a preguntas de xornalistas daneses que eu era un poeta moi malo, e cando quixeron saber se lera algo meu contestoulles que non, pero que llo dixeron.

Cando, morto xa Franco e estando eu en liberdade convidóuseme a un encontro en Copenhague con Caballero Bonald, Alfonso Xastre e José Anxo Valente e escribinlle preguntándolle se se me concedía o pasaporte ou respondía que, como de costume, non podería ir, envioume un pasaporte válido para unha única viaxe, que caducaba a continuación.

Carlos Tena. Xornalista
1.- Manuel Fraga foi un político verdadeiramente namorado da ditadura franquista e as súas leis. Intolerante, presuntuoso, censor, autoritario, inculto, túzaro como unha mula, ultradereitista, relixioso no peor sentido do termo e, en suma, un espécime digno de figurar no zoológico dedicado aos personaxes máis despreciables de cuantos pasaron polos gobernos do xeneral asasino. Estaba satisfeito con esta "democracia" e non é de estrañar.

2.- Como funcionario de RTVE durante moitos anos, fun testemuña das medidas que desenvolveu nos seus tempos de ministro de Información e Turismo (1962-1969), tan "liberalizadoras" como vetar e denunciar a cantantes e xornalistas, prohibir cancións e portadas de discos, suspender programas de radio e TV, someter ao ostracismo a profesionais, nomear para altos cargos a falanxistas e franquistas fieis ao réxime.

A súa Lei de Prensa tiña un límite, que era a súa furia, da que foi victima un carcamal como Luís María Ansón, tan conservador como el, ou o valente diario `Madrid´, cuxa sede foi dinamitada e o xornal clausurado.

A cancillería española en Londres, da que Fraga foi titular, era coñecida como "A Embajodaespañola", suponse que pola graza do diplomático. É unha pena que non puidese casar con Margaret Thatcher.

Foi máis feliz como ministro da Gobernacióncuando, achándose de viaxe no exterior, ordenou a Rodolfo Martín Vila (outro fascista da peor especie), que se disparase contra unha manifestación en Vitoria en 1976, causando centos de feridos e cinco mortos. A súa frase "A rúa é miña" debeu completarse con ... e as pistolas tamén.

En todos os seus cargos demostrou tanto entusiasmo coma se estivese á fronte dun forno crematorio, aínda que o posto que non debeu abandonar nunca foi o de director xeral de Cervexas A Aguia.

Juan Cano Ballesta. Escritor e hispanista
1.-  É, sen dúbida, unha figura importante da historia española do últimos sesenta anos. Como ministro de Franco colaborou co ditador, apoioulle incondicionalmente e ocupou durante longos anos o Ministerio de Información e Turismo ou "ministerio de desinformación", como entón diciamos, xa que a súa misión non era informar senón dar a versión oficial do que ocorría, tergiversando os feitos cando se consideraba conveniente, mentindo e dando informes falsos, calando feitos comprometedores para o réxime (folgas, manifestacións, protestas), amordazando aos xornalistas que se atrevían a dicir certas verdades, impondo a censura na prensa, en revistas, e en libros, etc. Foi un fiel servidor do franquismo e leal colaborador da ditadura que durante moitos anos oprimiu ao pobo español.

Tras a morte de Franco manifestou unha gran capacidade de adaptación e foi aceptando, con frecuencia de mala gana, as autonomías e a Constitución. Tivo o mérito de absorber no seu partido, Alianza Popular, á extrema dereita facéndoa desaparecer dentro do mesmo e conducíndoa a aceptar a democracia e a constitución.

2.- Comigo, persoalmente, tivo pouco que ver pois eu residín moitos anos no estranxeiro. No entanto nos libros que publiquei en España sufrín, como todos, as intromisións e tachaduras que impuña a censura do réxime, que no meu caso concreto foron bastantes.

Sergio Gálvez. Historiador
1. Fraga é e será o símbolo, por antonomasia, do modelo español de impunidade. Fraga foi parte activa e protagonista de asasinatos de Estado, non moi lonxe do que podería considerarse como crimes contra a humanidade. En termos históricos, pode e debe cualificarse de verdugo executor e represor. Aquela sería a súa profesión durante longas décadas. Nunca se arrepentiu do seu paso polos despachos e cloacas do réxime. Ao contrario, sentiu sempre orgulloso ao mesmo tempo que combateu, con afán, calquera indicio de recuperar a nosa memoria democrática.

Manuel Fraga, un fervente anticomunista ante todo, sería, en gran medida, a cabeza pensante do actual modelo parlamentario liberal e quen durante anos e anos lanzaría desde a oposición "frustrados os seus soños de grandeza de ser presidente do Goberno (democrático ou non, pois para el sempre sería o de menos)" toda unha serie de proclamas apocalípticas ao redor da posible chegada do mal absoluto ao poder político e a destrución da "unidade de España", se el e só el non conducía a patria polo carreiro adecuado. E iso xa nos chamados tempos democráticos. Sen dúbida outra das súas grandes contribucións á estabilidade e concordia a esta democracia (de mercado), non só insuficiente senón en extremo sobrevalorada.

2. Para os que nacemos ao redor do primeiros oitenta, Fraga era unha figura xa un tanto devaluada política, que non simbólicamente. A pesar da súa vellez cada vez máis acentuada, nunca deixaría de inspirar medo antes que respecto. Nunca lle coñecín persoalmente. Probablemente, non me importou entrevistarlle.

Antonio Ferres. Escritor

1. Fraga foi un neno da guerra, pois tiña soamente 13 anos cando se produciu a sublevación militar... E foi un mozo, moi mozo franquista, que crece, ama e respecta a Franco... Hai moitas intervencións de Fraga nas que fala con admiración do Generalísimo, e afirma que estaban ao lado de Franco as persoas honradas...  Despois chega a ser funcionario e ministro de Franco... Toda a vida política de Fraga podería resumirse como un desexo de facer perdurable o franquismo... con e sen Franco... Estudar a traxectoria de Fraga é como estudar a traxectoria do fascismo en España... Se eu víseme obrigado a escribir unha biografía de Fraga, non dubidaría en titulala "O Herdeiro?"

Quixo pór ao día á sanguenta ditadura, e atraer turistas, con aquilo de "España é diferente?". Tratou de arrombar (difícil asunto) a liberdade de prensa coa lei Fraga... Xustificou fusilamentos e torturas... Bramou con ira cando, tras a morte do ditador, non lle nomearon xefe de goberno e proclamaron a Suárez...Gritou, con rabia, como ministro de Interior: "A rúa é miña!" E xa sabemos que ocorreu aos desarmados rebeldes...

Xa dixen que seguir a ideoloxía de Fraga é seguir a traxectoria do fascismo en España... Hai, no entanto, cousas positivas que recoñecerlle; a máis importante é que fundou un partido político que aceptaba as regras democráticas...Un partido no que non só se integraron os nostálxicos do franquismo, e a dereita máis extrema, senón tamén infinidade de persoas conservadoras respectables...Pode afirmarse, así, que Fraga fixo canto puido para que se concretase o bipartidismo que temos...Realmente, non se quen era, a final de contas Fraga, quen cría ser...

2. A miña resposta á anterior pregunta, vale case para esta... Quero dicir que, a pesar das aperturas do fascismo tardío, prohibíronse "ou mutilaron" moitas obras miñas...Pero o feito de prohibir a súa publicación non foi unido á miña detención, como pasase nos duros anos da posguerra... Era unha alegría... Xa non fusilaban, nin fusilan en Nadal... "Ata que pase o día de Reis!", como dixo un demócrata xa falecido.