Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

O policía que viviu os dous lados da tortura.

O comisario Creix, retido e golpeado durante a guerra, regresou a Barcelona para vingarse como torturador franquista.



Antonio Juan Creix, condecorado polo gobernador civil de Biscaia, Fulgencio Collen 1970


Un nome composto, Antonio Juan. Un apelido, Creix. E un cargo sombrío, comisario. Na época franquista, esas palabras foron sinónimo de represión. A terrorífica fama negra de Antonio Juan Creix queda resumida no feito de que foi o único mando da policía política franquista depurado antes da morte do ditador. Acabou a súa carreira de policía da forma máis ignominiosa, cun expediente disciplinario e unha sanción de tres anos de emprego e soldo.

O xornalista Antoni Batista, doutor en Ciencias da Comunicación e profesor de Xornalismo na Universitat Rovira i Virgili de Tarragona, recuperou a historia do temido comisario Creix na carta. Non foi o comunismo, ao que combateu toda a súa vida, o que acabou co comisario. Foron os seus propios compañeiros, aqueles que o loaron e enxalzado como un heroe do movemento, os que decidiron acabar con el á vista da inevitable Transición. Creix, que durante a ditadura fíxose tristemente soada por apresar e torturar aos inimigos reais ou imaxinarios do franquismo, chegou a representar un grave inconveniente para os sectores moderados do réxime no pacto que se aveciñaba.

Antoni Batista traza a biofrafía de Creix na Carta, que leva o subtítulo de Historia dun comisario franquista (Debate). O xornalista catalán decidiu indagar no papel que desempeñou o comisario Creix durante a ditadura porque "en todas as fichas policiais e documentos aos que tiña acceso tiña preminencia un policía, o comisario Creix". "Aparecía cando accedín á ficha franquista do poeta Salvador Espriu, que acababa de morrer en 1985; nos arquivos do Goberno Civil; e tamén cando accedín aos documentos da Brigada Social gardados nun inmenso almacén próximo á Xefatura da Vía Laietana", engade Batista.

Nun libro anterior, A Brigada Social, Batista falou de Creix, pero quedou coas ganas "de seguirlle a pista a un policía que foi sen ningunha dúbida o arquetipo da policía política do franquismo".

O Comisario Creix nacera en Jerez de la Frontera, en 1914, nun ambiente de ultradereita, e creceu no centro dos militares africanistas que procrearon o golpe de estado de 1936. Fíxose policía na Barcelona republicana, o que para el era "zona vermella", pero o seu filiación política levoulle a enrolarse na espionaxe de Franco, no Servizo de Información Militar.

Vítima e verdugo

A guerra pilloulle en Barcelona, e tiña vinte e catro anos cando foi detido polos vermellos' en agosto de 1938. Trasladado á parte alta da cidade xunto aos seus compañeiros, sufriu torturas continuas. Anos máis tarde, en 1941, regresou á capital catalá e pediu ser adscrito á Brigada de Investigación Social, creada para reprimir todas as ideas que o franquismo deixou fóra da lei, entra elas o comunismo, que para Creix foi o causante dos seus males. Desde o seu novo posto, "fixo o que a el lle fixeron, fíxollo a quen llo fixeron", detalla o libro.

"Non abordei o libro até agora porque necesitaba un tempo que puxese distancia, non quería escribir contra' senón sobre' Creix. Quixen entender que pensaba el, por que actuaba como actuaba e explicarmo psicoloxicamente para expresalo aos meus lectores". Antoni Batista logrou ese distanciamento e esa comprensión tras dialogar co fillo de Creix. "Con el tiven a visión da outra cara do policía, a do home e o pai, e tiven acceso a outra documentación do ámbito privado que non estaba nin nos Gobernos Civís nin nas Xefaturas polas que pasou", argumenta.

Batista repasa o ascenso de Creix desde policía raso a xefe superior de Policía de Andalucía. Durante esa traxectoria, moitos foron os que sufriron o acoso e as torturas do comisario: dirixentes do PCE/PSUC como Miguel Núñez, co que o autor mantén unha intensa relación, ou Joan Comorera; anarquistas como Quico Sabaté ou José Luís Facerías; intelectuais como Manuel Vázquez Montalbán, Luís Goytisolo, Salvador Espriu ou Joan Oliver; así como dirixentes de ETA condenar# á morte no proceso de Burgos, unha pena que se conmutó a 30 anos, e unha das súas últimas detencións máis soadas, a de Eleuterio Sánchez, "O Lute".

Os castigos máis usados nos anos de Creix

O electricista. Os eléctrodos sobre corpos mollados era unha das formas de tormento daqueles "anos da vitoria".

O roda. O método tradicional dos primeiros anos. Un grupo de policías pegando a eito, a man e a porra.

A cegoña. Púñase ao detido en crequenas, ás veces espido para culminar a humillación. Se lle esposaba as mans xuntas por detrás dos xeonllos e tíñaselle así o que aguantase, para golpealo cando se esborrallaba.

O tambor. Consistía en colocar sobre a cabeza un cubo de aluminio, e golpealo coas porras. Os tímpanos facíanse trizas, a xordeira era unha secuela inevitable, e a dor, infernal.

A bañeira. Un método baseado na asfixia: meter a cabeza do detido nun cubo de auga, co habitual plus de humillación despois de que un torturador ouriñase ou cuspise. O sadismo perfeccionouna cambiando a auga por unha bolsa de lixo apertado ao pescozo.

O Cristo. Consistía en tombar en decúbito supino ao detido, cos brazos en cruz, e golpearlle con todo tipo de instrumentos.

O quirófano. Nunha mesa tendían á vítima de cintura para abaixo, deixando o medio corpo superior suspendido no aire. Manter un horizontal imposible era a única maneira de evitar a terrible dor na columna e a hiperemia cerebral.