Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

Unha investigación pendente.

Recentemente, o Ministerio da Presidencia recoñeceu e subvencionou un proxecto de investigación histórica promovido pola Cátedra Extraordinaria Memoria Histórica do Século XX da Universidade Complutense de Madrid. O título é "Xudicatura, Investigación e Penitencia (a orde política e os instrumentos de represión)" e pretende abordar, a partir dos fondos documentais do Ministerio do Interior e do Arquivo Histórico Nacional, as "actividades de información e investigación" (policiais) durante a ditadura no período 1936-1962. Concretamente, canta información "particularmente os 'expedientes policiais'"reflicta a intensa e sistemática actuación represiva da Brigada Político-Social contra os republicanos primeiro e logo contra toda a oposición democrática. Representaba, ademais doutros corpos policiais, a institucionalización da represión baixo a dirección política dos correspondentes gobernadores civís. Sen o seu concurso, os consellos de guerra e os tribunais especiais non puidesen levar a cabo o seu labor. O aparello policial franquista era a primeira e inmediata expresión do terror imposto pola ditadura.

A Brigada Político-Social foi creada por unha Lei de 1941, concentrando, cos servizos de información da Garda Civil, todas as competencias sobre represión política que practicaban a través de seguimentos, intervencións telefónicas ilegais, violacións da correspondencia privada, investigacións das que daban conta ou non á autoridade militar ou ao Tribunal de Orde Pública, detencións arbitrarias e indefinidas en comisarías ou centros de detención habilitados "sen pór ao detido a disposición xudicial", a práctica sistemática da tortura e outras prácticas policiais, realizadas ás veces conxuntamente con outros corpos de seguridade, militares ou falanxistas, como a fustrigación sistemática da oposición democrática. A intensidade da súa actividade reflíctena os 15.202 presos políticos que había en España a principios de 1961. A súa actuación foi denunciada no seu día por Xustiza Democrática, facendo constar a presenza dun "poder xudicial que era utilizado descaradamente para santificar medidas arbitrarias", a persistencia de "torturas policiais en réxime de expresa impunidade" e que "as brigadas político-sociais chegaron a crer que os xulgados de garda da xurisdición ordinaria non especializada eran algo así como oficinas de homologación e aprobación automática das súas iniciativas investigatorias".

É unha realidade escasamente estudada, pois o Goberno, en 2009, manifestou que desde 2004 o 90% das consultas dos arquivos de Interior referíanse ao período 1975-1977. O estudo esixirá acceder aos fondos correspondentes do devandito Ministerio. E aquí é onde xorden as dúbidas sobre a conservación e dispoñibilidade dos documentos que expresen dita actuación represiva. Algúns historiadores sosteñen que parte do arquivo documental foi destruído, durante a Transición ante o risco de ter que responder dos innumerables delitos que cometeran e seguiron cometendo até o final do réxime, co propósito de garantir a súa impunidade. Así o recoñeceu o gobernador civil de Barcelona Salvador Sánchez Terán cando justificó a destrución dos arquivos do Movemento e a Falanxe porque ?cheiraban a un pasado remoto?. Será difícil determinar o alcance da devandita destrución. No Informe sobre Arquivos da Comisión Interministerial constituída en 2004 dise que "nin a contenda en si, nin a Transición á democracia, produciron unha destrución masiva de documentación".

Non é leste o criterio do profesor Reig Tàpia, quen sostén que "desde datas anteriores ás últimas eleccións xerais previndo o que parecía unha inevitable vitoria socialista, desapareceron dos arquivos policiais cantidades inxentes de documentos". Pero, certamente, destrución houbo. Boa proba diso é que recentemente, o pasado 8 de xullo, o director do gabinete do ministro do Interior, ante a reclamación dun cidadán, tras unha longa peregrinaxe, dos seus antecedentes policiais durante o franquismo, contestoulle: "Hai que ter en conta que coa promulgación da Lei 46/1977, de 15 de outubro, de Amnistía, procedeuse á eliminación de todos aqueles expedientes que contivesen información de carácter político, sindical, relixioso, etc". Resposta, entre outras moitas razóns, que justifica a investigación que se pretende, pero que expresa dúas graves insuficiencias. A falta de coherencia do Goberno cando no Informe da Comisión Interministerial, previo á Lei da Memoria Histórica, afirmaba "a absoluta primacía dos arquivos como fonte de coñecemento do pasado histórico, non soamente para os historiadores, senón tamén para as persoas interesadas en coñecer situacións ou episodios da súa propia vida ou da dos seus familiares". E, en segundo lugar, porque é unha mostra máis do incumprimento da devandita lei cando se garante aos cidadáns "o dereito de acceso aos fondos documentais" depositados nos arquivos públicos.

Por todo iso, conservan plena actualidade as palabras do profesor Tomás e Valente: "O dereito de todos a un tempo información veraz non é só un dereito colectivo, é dicir, difuso, senón que un dereito individual de cada español, é un dereito fundamental...".E reclamaba a súa plena satisfacción de maneira xenerosa fronte a unha interpretación tan restritiva que representase a súa denegación.