Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

Dolores Ibárruri, Nai, Coraxe, Palabra, Voz, Figura e Obra do Antifascismo español.





A forxa dun carácter (1895-1917)

Dolores Ibárruri Gómez (A Pasionaria, Gallarta, Biscaia, 9 de decembro de 1895 - Madrid, 12 de novembro de 1989) naceu na zona mineira de Biscaia, a provincia máis industrializada e populosa do País Vasco. O seu pai, Antonio Ibárruri, era mineiro e carlista. A súa nai, Dores Gómez, castelá católica e devota tamén traballou na mina antes de casar. "Son pois, de pura raza mineira. Neta, filla, muller e irmá de mineiros...eu non esquecín nada" [1] De nena tivo a súa rebeldía. Asistiu á escola até os 15 anos, albergando o desexo de ingresar na Escola Normal de Mestras, pero as súas esperanzas quedaron frustradas polas necesidades económicas da súa familia. Ao finalizar os seus estudos tivo que ingresar nunha academia de corte e confección que lle permitiu achar emprego como serventa na casa dunha familia acomodada... o traballo era esgotador, levantábase ao seis da mañá e non se deitaba até as dúas da madrugada. O 15 de febreiro de 1916, casou na igrexa de San Antonio de Padua de Gallarta cun mineiro socialista, Julián Ruiz; pero, como ela mesma relata na súa autobiografía até a guerra civil O único camiño, non foi feliz nesta relación dadas as duras condicións da vida das familias mineiras e o machismo do seu marido. Julián foi detido tras a Folga Xeral revolucionaria na España de 1917 e Dores atopouse soa coa pequena Esther, nacida o 29 de novembro de 1916. A noticia da Revolución socialista de Outubro de 1917 en Rusia representou para ela un potente raio de esperanza.

O primeiro artigo que publicou no xornal obreiro O Mineiro Biscaíño foi escrito na Semana Santa de 1918. Usou o pseudónimo de Pasionaria para asinalo. Viviu con emoción a revolución dos espartaquistas alemáns de Rosa Luxemburgo en xaneiro de 1919 e cando en 1921 produciuse a escisión no PSOE que conduciu á fundación do Partido Comunista de España, Dolores Ibárruri estivo entre os militantes socialistas vascos fundadores do novo partido comunista, sendo elixida rapidamente membro do Comité Provincial de Biscaia. Nesa época seguiron detendo ao seu marido Julián con cada folga,,, Cando saía de prisión, Dolores adoitaba quedar embarazada; o seu segundo fillo e único home, Rubén, naceu o 9 de xaneiro de 1920, o mesmo ano no que morrería a primoxénita Esther. En xullo de 1923 tivo trillizas: Amaya, Amagoya e Azucena. O parto foi difícil e asistido polas súas veciñas. Amagoya morreu uns días mais tarde e Azucena sobreviviu só dous anos... Eva naceu en 1928 e viviu apenas dous meses. A imposibilidade de pagar coidados médicos e alimentar adecuadamente aos seus fillos contribuíu á morte prematura de catro do seis que tivo. A pesar diso traballou moi duramente para a súa familia: plantaba hortalizas e facía costura para o xastre do pobo co fin de incrementar os magros ingresos que proviñan do salario do seu marido.



Esquerda: Dolores e o seu fillo, Rubén Ruiz Ibárruri, pousan felices nun parque de Moscova xa iniciada a Segunda Guerra Mundial. Rubén morreu combatendo en Stalingrado o 14 de setembro de 1942, sendo membro do 62º Corpo do Exército Vermello, durante unha encarnizada batalla cos nazis nos arredores da Estación Central da cidade do Volga. Militante comunista como a súa nai, Rubén Ruiz recibiu a título póstumo a máis alta condecoración da URSS, a de Heroe da Unión Soviética. Dereita:  Dolores saúda á beira da súa filla Amaya á chegada de ambas as ao aeroporto de Madrid o 13 de maio de 1977 nun voo de Aeroflot procedente de Moscova. Esta histórica imaxe, primeira páxina de todos os diarios da época, simbolizou a nova etapa política que se iniciaba en España e o final de 38 longos anos de exilio para Pasionaria.


De aguda escritora e oradora a activista da Internacional Comunista (1918-1933)

Con asombrosa determinación permaneceu politicamente activa: escribía artigos, organizaba manifestacións, pronunciaba discursos en mitins e, con todo, era capaz de zurcir os calcetíns dos seus camaradas ou de cociñar para eles. Ensinaba a ler aos mineiros, para quen debeu constituír o arquetipo da irmá maior ou da nai, sen deixar de ser por iso una das primeiras feministas e avogar con paixón pola inclusión das mulleres nas actividades do partido. Por exemplo, un día levou a un grupo de mulleres a unha taberna do val biscaíño de Somorrostro a protestar porque os homes chegaban a casa bébedos e sen un duro. Noutra ocasión organizou ás mulleres da zona mineira para evitar que o tren levase a un grupo de recrutas á guerra de Marrocos.

A súa crecente importancia no PCE foi recoñecida nunha conferencia clandestina do Partido, coñecida por razóns de seguridade como a conferencia de Pamplona, aínda que levo a cabo en Bilbao a principios de 1930, nela Dores resulto elixida vogal do Comité Central[2]. Os dotes oratorios e xornalísticos de Pasionaria, axuntadas ao feito de que fose muller, atraeron a atención da Internacional Comunista ou Komintern. En Bilbao, cara a 1931, presentárona a un activista desta organización, o soviético Mijail Koltsov: "Nunha barriada de Bilbao, nunha pequena taberna a beiras do Nervion, uns camaradas presentáronme a unha muller alta, delgada e de poucas palabras. Como todas as españolas do pobo ía vestida totalmente de negro, pese ao tórrido calor (...)". Koltsov advertiu enseguida que a muller de sinxelo vestido negro constituía unha enorme adquisición para o Partido[3]. E así foi como en setembro de 1931, xa proclamada a II República Española, comezou a traballar para Mundo Obreiro [órgano de prensa do Comité Central de PCE] baixo as ordes de quen naquel momento era o seu director, Vicente Uribe. En Madrid é detida acusada de ocultar a un camarada huído da Garda Civil. Pasa en prisión os últimos meses de 1931 e a principios de 1932 recupera a liberdade por falta de probas. No IV Congreso do PCE, celebrado en Sevilla en marzo de 1932, foi nomeada membro do Secretariado do Partido como responsable da Comisión de Mulleres. Volveron encarcerala ao volver de Sevilla acusada de "insultar ao goberno" nun mitin celebrado en xaneiro. O seu fillo Rubén quedara ao cargo dunha familia no lugar onde ambos se aloxaban; ao decatarse da detención da nai, maltratan ao raparigo que contaba con 12 anos e este arránxallas para chegar até o cárcere onde está Dores, quen encomenda a súa custodia a uns camaradas ata que poida volver co seu fillo a Bilbao. Despois trasládana ao cárcere de Larrinaga, ata que queda en liberdade en xaneiro de 1933.

Durante a súa estancia en prisión non puido participar no cambio de dirección do Partido coa substitución de Bullejos, enfrontado á estratexia de "clase contra clase" que impedía aos comunistas apoiar á nova Republica, considerado un réxime decadente e burgués ao que non se debía apoiar, proceso levado baixo a tutela do italoargentino representante da Komintern Victorio Codovilla; a Bullejos substitúelle o sevillano José Díaz Ramos (1932-1942), outrora membro do sindicato anarquista de panadeiros da CNT. Díaz fíxose comunista durante unha estancia no cárcere nos anos vinte.

En novembro de 1933 Dores viaxou por vez primeira á URSS como delegada do PCE ao XIII Pleno da Komintern. Permaneceu en Moscova até febreiro de 1934 para asistir ao XVIII Congreso do PCUS, durante o cal a súa oratoria impresionou a Stalin. Durante o tres meses da súa primeira estancia na Unión Soviética coñeceu Moscova e Leningrado, admirou a orde e o progreso soviético tras os primeiros 15 anos de Revolución e fixo numerosos contactos internacionais ao serlle encomendada unha misión que logo sería moi importante: a organización en España da Unión de Mulleres Antifascistas. Na devandita organización, en 1934, coñeceu a quen sería o seu asistente, secretaria e man dereita durante décadas, Irene Lewy Rodríguez, mais coñecida como Irene Falcón e que merece tamén un articulo neste recordatorio de mulleres antifascistas[4].

Dolores, heroína da loita antifascista en España (1934-1939)

A través da Unión de Mulleres Antifascistas Dores Ibárruri adquire todo o seu protagonismo contra os efectos da brutal represión que sufriron os mineiros tras a Revolución de Asturias de outubro de 1934 [durante o chamado Bienio negro republicano]. Pasionaria ocupouse da evacuación dos fillos dos mineiros mortos ou encarcerados na loita para trasladalos até outras partes de España e polos baixo o coidado de familias de acollida. En novembro de 1934 foi detida tras organizar a evacuación de 150 nenos dos vales mineiros. Cando é posta en liberdade cruza a pé os Pireneos e participa nun mitin en abril de 1935 en París a favor das victimas da represión en Asturias. Nestas circunstancias tomou unha decisión que resultou moi dolorosa para ela; pediu o traslado dos seus fillos Amaya e Rubén á Unión Soviética. En xullo puido visitalos ao ser elixida delegada ao VII Congreso da Komintern, na que se adopto a estratexia do ?Fronte Popular?, que sería ensaiada con éxito en España, Francia e outros países. Ao volver a España viviu na clandestinidade até a volta á legalidade do Partido, pouco antes da campaña das eleccións de febreiro de 1936 que daría a vitoria á fronte Popular [coalición integrada por candidatos do PCE, PSOE e partidos republicanos de centro-esquerda]. Antes organizou a evacuación en xaneiro doutros 200 nenos asturianos, polo que foi de novo detida para ser liberada durante a campaña das eleccións. Os asturianos premiaron as súas accións e Pasionaria gañou o escano por Asturias... ao día seguinte correu aos cárceres de Xixón e Oviedo para ordenar a liberación dos presos comunistas, anarcosindicalistas e socialistas gritando polas galerías "Camaradas, sóis libres!", asumindo ante os alcaides das prisións "como deputada electa ao Congreso da República Española" a responsabilidade das excarceracións. Á súa volta a Madrid o PCE organizou unha gran manifestación para acollela como á heroína que xa era.

Dolores, A Pasionaria para millóns de persoas no mundo, representa a heroicidade, a nai da resistencia do pobo español fronte ao fascismo durante a Guerra de España (1936-1939), a Segunda Guerra Mundial en Europa (especialmente nos campos de batalla de Francia e da URSS) e na posterior oposición organizada contra o franquismo. O poeta Rafael Alberti resumiu esa figura referíndose á morte do seu fillo Rubén na heroica defensa de Stalingrado: "Nai boa, nai forte / nai que para a vida / décheslle un fillo á morte". Mesmo algúns que logo renegaron da súa militancia comunista arrastrando na súa crítica a todo o que aquel mundo representara, por exemplo Jorge Semprún (alias "Federico Sánchez"), dedicaron acesos poemas a Pasionaria durante os anos 40: "Fuches estreitando as nosas mans, / sorrías. / E entón estalou a primavera".[5]

Os seus inimigos acérrimos tampouco puideron subtraerse á figura de Pasionaria. Representaba para as mulleres en xeral todo o contrario de consígnaa nazi de "Kinder, Kirche, Kuche". Consigna do tres "k" traducida a España polos falanxistas por "nenos, igrexa e cociña". Fronte a iso, a Pasionaria, a nai dos milicianos que defenderon Madrid... aos que o inimigo despectivamente chamaba Fillos de Pasionaria e ela acolleu nun coñecido discurso como verdadeiros fillos: "Chámanvos fillos de Pasionaria, coma se quixesen insultarme a min, e non podían facerme máis honra ao facerme nai de vós, heroicos milicianos (...)".



Esquerda: Dolores rodeada de milicianos do Exército Popular da República durante unha das súas moitas visitas ás frontes da Guerra de España. Dereita: Dolores Ibárruri e o poeta Rafael Alberti, ambos recentemente elixidos deputados comunistas por Asturias e Cádiz, respectivamente, presiden a Mesa da Sesión Inaugural das Cortes Constituíntes elixidas as eleccións do 15 de xuño de 1977.


A Guerra de España. "Os fascistas, non pasarán"

Durante a primavera de 1936 Dolores estivo cada vez máis no candelero: fixo campaña pola amnistía dos presos, estivo cos mineiros folguistas de Sama de Langreo, ameazando con encerrarse con estes na mina, reacolleu a un grupo de inquilinos desafiuzados... Noutra ocasión obrigo a unha clínica de maternidade a reingresar a dúas mulleres en avanzado estado de xestación e ás que expulsaran por negarse a rezar, demostrando en moitos casos cotiáns, de xeito conxunto coa xente do pobo, o seu compromiso coa xustiza social.

Anos máis tarde, Santiago Carrillo (secretario xeral do PCE entre 1960 e 1982), quen acababa de fusionar nas JSU (Mocidade Socialista Unificada) ás mocidades comunistas e ás socialistas, das que el proviña, fai unha descrición da súa impresión ao ver a Dolores por primeira vez: "Emocioneime; calzaba alpargatas, un amplo chal de cores moi bonitas e como sempre vestía de negro. A pesar desta sinxeleza parecíame unha raíña. Dela emanaba esa dignidade, esa maxestosidade que tan a miúdo se atopa nas mulleres e os homes do noso pobo" O que máis me seduciu, ademais da súa beleza, foi o seu extraordinario encanto ao reir ou falar. Nesa época, no Partido, ela era o "gran tribuno" que mobilizaba ás multitudes (...) posuía sobre todo intuición política, un sempre certeiro instinto popular para orientarse e xulgar. É certo que, desde o punto de vista da táctica, podía ir un pouco mais alá do preciso, impulsada polo seu carácter apaixonado e sincero [...]. A xente tocábaa como quen vai tocar a unha santa.".[6]

Tamén como deputada da República tivo éxito. As súas intelixentes intervencións sorprenderon mesmo ao dirixente socialista Indalecio Prieto [ministro en varias lexislaturas e afamado orador parlamentario], quen lle preguntou onde aprendera a falar tan ben, ao que Dolores contestoulle con certa sorna: "acudindo aos seus mitins". O 6 de xuño produciuse nas Cortes un interesante debate no que participaron "o católico autoritario Gil Carballos" e o "ultradereitista Calvo Sotelo". "Finxindo pedir moderación o primeiro xustificou longamente o alzamento [clerical-fascista] que se estaba preparando e con desapiadada esaxeración leu unha longa lista de asasinatos, malleiras, roubos, incendios de igrexas e folgas, un catalogo de desordenes dos que culpou ao goberno. Calvo Sotelo esixiu virtualmente un alzamento: "Considero que tamén sería tolo o militar que á fronte do seu destino non estivese disposto a sublevarse a favor de España e en contra da anarquía". Ante a debilidade da resposta do primeiro ministro Casares Quiroga, Dolores Ibárruri tomou a palabra e, segundo o Diario de Sesións do Congreso, dixo: "Permítame a súa señoría pór ao descuberto a dualidade do xogo, é dicir as manobras das dereitas, que mentres nas rúas realizan a provocación, envian aquí uns homes que con cara de nenos inxenuos (risas), veñen preguntarlle ao goberno que pasa e onde imos (grandes aplausos)..." e continuou enumerando as torturas e crimes sufridos polos traballadores en Asturias e outros lugares. "E se hai generalitos reaccionarios que nun momento determinado, azuzados por elementos como o señor Calvo Sotelo, poden levantarse contra o Estado, hai tamén soldados do pobo [...] que saben metelos en cintura". Deste discurso saíu o mito franquista de que Pasionaria ameazou aos líderes da extrema dereita parlamentaria, aínda que no Diario de Sesións das Cortes non conste tal ameaza...[7].

O levantamento militar fascista do 18 de xullo revelou pronto a capacidade de Dores para interpretar o estado de ánimo do pobo e inspiralo. O 19 de xullo de 1936 leu un comunicado do PCE apuntado por ela mesma un conmovedor chamamento a cada home, muller e neno de todas as rexións de España que acuñou a lema "O fascismo non pasará. Non pasarán!", o eco desa voz resoou en todo o mundo durante os anos seguintes, na defensa numantina de Madrid e outras cidades e frontes, converténdose desde entón no berro da resistencia antifascista.

Durante a guerra, ademais de falar cos soldados e acompañalos na fronte, detivo desbandadas subida nun potril da estrada de Toledo coa única arma da súa palabra: "Soldados, camaradas! Onde ides? Por que huís da fronte? Sódes seica uns covardes? Quen vai entón a defender Madrid? Que dirán de vós vosas mulleres, as vosas noivas, as vosas nais? Non amades a causa dos traballadores, da liberdade, a vosa causa?[...] É preciso loitar para que Madrid non caia en mans dos fascistas?. A súa figura de negro, erguida sobre o pretil, a súa voz de aceiro, que resoaba cortando o aire da mañá asollada, as súas reproches aos que abandonaban a fronte, as súas palabras de alento, a súa soa presenza alí, naquel momento, deixou como petrificados aos que se retiraban. De súpeto, como movidos por un resorte, os do grupo máis próximo dan unha volta en redondo e diríxense de novo á fronte. Algúns choran. Os demais seguen o seu exemplo. A retirada párase. Os milicianos, agora xa soldados, volven á fronte?[8].

E na retagarda galvanizando ás masas en mitins como o do 8 de novembro de 1936 no cinema Monumental de Madrid e unha semana despois ante os membros das Brigadas Internacionais recentemente chegados a Madrid e nuns sotos da Cidade Universitaria, cheos de mulleres e nenos que se refuxiaban alí dos bombardeos... Pasionaria fala consciente do moito que se xoga en Madrid e di aos brigadistas: "Vós loitades e facedes sacrificios pola liberdade e a independencia de España. Pero España sacrifícase por todo o mundo. Loitar por España é loitar pola liberdade e a paz en todo o mundo". Pero tras a caída de Asturias, a cuxa resistencia rendeu homenaxe, diría amargamente ante a falta de perspicacia e humanidade das democracias occidentais: "Gritamos até enronquecer ás portas dos países chamados democráticos, dicíndolles que significaba a nosa loita; e non nos escoitaron".

A caída de Bilbao supuxo un duro golpe para Pasionaria: "En Euskadi non había exército regular. Non había mais que milicias bravas, heroicas, admirables; o mesmo as nacionalistas que as socialistas, que as comunistas, que todas (...). Loitábase a peito aberto, malgastábase o valor por milleiros...".

Fronte á imaxe de antiga monxa exclaustrada que saltaba á yugular dos relixiosos que propagou a propaganda franquista, tivo xestos como o de habitar en Madrid nun Convento, como xesto para que os milicianos non queimasen estes edificios nin agredisen ás relixiosas. En 1983, as monxas devolvéronlle o favor regalándolle un cadro da Virxe das Dores que ela contribuíra a preservar da barbarie incendiaria daqueles días da guerra.

Figura histórica por encima do culto á personalidade e outras acusacións

Para historiadores da talla de Gabriel Jackson ou Paul Preston e outros moitos cuxa lista é interminable (fronte aos dous ou tres "revisionistas", en realidade malos historiadores, que na actualidade seguen os mitos e bastas mentiras autojustificativas dos franquistas), a vehemencia dos insultos non fan senón reafirmar a importancia histórica de Dolores Ibárruri[9] máis aló do culto á personalidade que se practicou nunha etapa determinada dos anos 40 e que, no caso de Dores, ela mesma combateu activamente. Como di Irene Falcón: «O debate sobre o culto á personalidade no noso partido non tocou a Dolores. É certo que se fixeron afirmacións excesivas sobre a súa personalidade, imbuídas nesa mentalidade de veneración supersticiosa ante as autoridades. Pero non é menos certo que o seu poder persoal no Partido non tiña as connotacións que diso poderían derivarse. A súa actitude de non impor o seu criterio, de respectar as análises dos seus compañeiros de dirección, a inmunizaba de calquera tendencia á arbitrariedade. Nunca a ouvín pronunciar frases do estilo de "porque o digo eu" ou "porque son a secretaria xeral" para pechar unha discusión ou pechar unha proposta"(...). En canto ao culto á personalidade, Dolores non tenia conciencia de pecar porque non se cría as lisonjas; aceptábaas de forma rutineira, non se cría ser "a mais guapa" por máis que o espello da dirección sempre llo dixese. [...] Nos seus métodos de discusión non impuña os seus criterios, aínda sendo a secretaria xeral [do PCE entre 1942 e 1960].»[10].

Con respecto a algunhas páxinas escuras da guerra, Jesús Hernández, ministro de Educación no gabinete de Largo Caballero, tras ser expulsado do Partido nos anos corenta tratou de implicala no asasinato do [trostkista catalán] Andreu Nin. Pero Dolores non puido participar naquela liquidación do líder do POUM porque como lembra Paul Preston, nos días anteriores á detención de Nin preparaba un informe ao pleno do Comité Central, celebrado no Conservatorio de Valencia o 18 de xuño de 1937, no que se avogaría pola unión do PCE e do PSOE, aínda que naquel informe tamén xustificaba o ataque ao POUM na atmosfera de admiración e lealdade absoluta pola Unión Soviética que vivían moitas persoas naquelas datas.

O 13 de outubro de 1937, nunha entrevista co Presidente Don Manuel Azaña a instancias dunha delegación parlamentaria co obxecto de persuadirlle de trasladar o goberno da República de Valencia a Barcelona, Dores deu unha vez máis mostras da súa espontaneidade e pragmatismo. Azaña, socarrón, díxolle: "Supoño que iso da ditadura do proletariado aprazárono vostedes por unha temporadita". Ao que Pasionaria replicó: "Si, señor Presidente, porque temos sentido común". Tal era a posición política e persoal de quen era xa considerada por moitos "a nai da Republica".

O 29 de outubro de 1938, en plena Batalla do Ebro, pronunciou en Barcelona un discurso memorable con motivo da despedida oficial e homenaxe ás Brigadas Internacionais:

"Camaradas das Brigadas Internacionais! (...) Sodes a Historia, sodes a lenda, sodes o exemplo heroico da solidariedade e da universalidade da democracia (...) Non vos esqueceremos, e cando a oliveira da paz floreza, entrelazado cos loureiros da vitoria da Republica Española, volvede! (...) volvede ao noso lado, que aquí atopardes patria, os que non tedes patria; amigos, os que estades privados de amizade; e todos, o agarimo e o agradecemento de todo o pobo español, que hoxe e mañá gritase con entusiasmo: Vivan os heroes das Brigadas internacionais!"

Pouco máis de tres meses mais tarde, tras o Golpe de Casado do 5 de marzo [dirixente do PSOE que entregou Madrid aos franquistas], quen inmediatamente ordenou deter ao presidente do goberno Negrín e á Pasionaria, verdadeiros símbolos da resistencia republicana até o final, o 8 de marzo de 1939, perdida a guerra, Dores Ibárruri abandonou España nun vello Dragón rumbo a Orán (Alxeria), onde unha gran manifestación acolleu a súa chegada, o que fixo que as autoridades coloniais francesas embarcásena rapidamente rumbo a Marsella[11]. Tras unha última reunión en París da Deputación Permanente das Cortes republicanas o 31 de marzo de 1939, Dores sae do porto do Harvre cara á Unión Soviética, pensando en volver a Francia para axudar aos refuxiados españois? pero o estalido da Segunda Guerra Mundial impedirá ese desexo e Pasionaria iniciará unha estancia de preto de catro décadas na capital da Unión Soviética.

Unha muller na "corte" de Moscova

A partir da derrota republicana, xa en Moscova, o círculo íntimo de Dores circunscríbese practicamente á súa familia, a Irene Falcón e a un grupo reducido de camaradas españois como Ignacio Galego ou Fernando Claudín. Parte da dirección permanece en Francia (Antón, Checa, Carmen de Pedro, Jesús Monzón, etc.), outros en Alxeria (Santiago Carrillo) e outros emigran cara a Cuba (Larrañaga, Julián Grimau, etc.)  ou México (Hernández).

En agosto de 1939 Hitler e Stalin asinan un pacto de non agresión que perdurará até a súa ruptura polo ataque da Alemaña nazi á URSS dous anos máis tarde. Son anos difíciles para Pasionaria. Os soviéticos pensaban que: "esta muller, coas súas profundas conviccións e leal aos seus principios, podía converterse nun problema político"[12]. En realidade, a principal preocupación de Dolores é facerse cargo practicamente da dirección do Partido dada a enfermidade terminal do secretario xeral José Díaz; un cancro de estomago acabou desesperanzándolo, arroxándose dun balcón en Tiflis (Xeorxia) o 21 de marzo de 1942. Este ano foi aciago para Dolores, xa que o 3 de setembro de 1942 Nikita Jruschev informoulle da morte do seu fillo en Stalingrado, o que a sumiu en nove meses de illamento total e desamparo. Tras este duelo, retomo as rendas do liderado, empezando por ocuparse dos múltiples problemas dos exiliados e pronunciando expresivos discursos desde Radio España Independente (a popular Pirenaica), que emitía primeiro desde Moscova e despois desde Bucarest cara ao interior de España, onde moitos a ouvían na noite baixo o terror franquista. Desde maio de 1944, tras a expulsión do partido de Hernández, Dores asumiu o cargo de secretaria xeral do PCE, máxima responsabilidade do Partido. En 1945, antes de terminar a Segunda Guerra Mundial, fixo unha viaxe por Irán, Siria e Exipto para entrar en Francia co fin de asumir a dirección en París tras o frustrado intento de invasión polo Val de Arán por parte dos guerrilleiros antifascistas españois.

Pero o inicio da Guerra Fría frustrou calquera estratexia de sublevación interior e a loita guerrilleira foi languideciendo. O PCE, baixo a dirección de Dores, comezou a ensaiar estratexias que permitisen un achegamento a outras forzas da oposición para superar o illamento ao que o anticomunismo rampante sometíao. Isto obrigou a unha moderación do discurso que permitiría un mellor tránsito do PCE polo proceso de desestalinización, dirixido con gran astucia por Dores Ibárruri desde o mesmo centro do poder moscovita. Os problemas xurdiron en Paris, onde Carrillo e Antón comezaron a illar a Vicente Uribe, a quen lle correspondía unha mais alta gradación e que caeu en desgraza ante os que se chamaron "os novos leóns".

En ultímaa etapa de Stalin, xa desbocada a paranoia política do líder da URSS, Dolores viuse afectada de maneira bastante directa cara a 1950, cando se acusou a catorce altos cargos comunistas de Checoslovaquia e Hungría de "manter contactos con axentes occidentais"; 11 deles eran xudeus e case todos formaran parte das Brigadas Internacionais en España. Entre eles estaba Bedrich Geminder, compañeiro da inseparable secretaria de Dolores, Irene Falcón, que foi executado acusado de "ter relacións con trotskistas, ser un xudeu nacionalista e cometer outras desviacións burguesas capitalistas", na xerga da época.

Pero Stalin morreu en marzo de 1953 e durante o proceso de desestalinización no PCE ía cambiar a correlación de forzas interna. Pasaría da vella garda (Uribe, Mije, Líster, Dolores) aos emerxentes así chamados novos leóns: Santiago Carrillo e Fernando Claudín desde a dirección en París, secundados por Jorge Semprún ("Federico Sánchez") e novos militantes que xurdían no interior de España á calor das mobilizacións estudantís (Enrique Múgica, Javier Pradera, Lacalle, etc.), que se relacionaban con curtidos e admirables dirixentes comunistas, verdadeiros homes de aceiro nunha loita clandestina contra o franquismo na que o PCE era, simplemente e en toda a extensión do termo, O Partido: madrileños como Simón Sánchez Montero ou Paco Romeu Marín; vascos como Ramón Ormazábal ou cataláns do PSUC como Gregorio López Raimundo e o profesor Manuel Sancristán... todos eles á cabeza da gloriosa clandestinidade comunista no interior de España dos anos cincuenta e sesenta. Foron estes militantes os que organizaron a HNP (Folga Nacional Popular) en 1959, empresa fracasada na que se empeño Santiago Carrillo, secretario xeral desde o VIN Congreso do PCE celebrado en Praga en xaneiro de 1960, pero que demostrou a existencia dunha organización moi sólida no interior a pesar das frecuentes caídas. Esta clandestinidade comunista tivo a súa xesta tráxica na execución de Julián Grimau en 1963, fronte á cal Dores mobilizou todos os contactos e presións diplomáticas posibles desde a súa posición en Moscova.

Dolores deu paso a Carrillo recoñecendo así o empuxe de quen até entón fora secretario de organización e o coordinador da nova estratexia política, chamada de Reconciliación Nacional, pasando Dores ao cargo de presidente do Partido. Desde esa responsabilidade Dores avogou pola unidade do partido fronte ás frecuentes crises internas e fronte a derívaa do comunismo soviético. Pasionaria apoiou a Santiago Carrillo na crise protagonizada por Semprún e Claudín cando este condenou a intervención en Checoslovaquia en 1968. E asistiu ao fortalecemento do PCE cuxos militantes, xunto a outros militantes obreiros, deron vida ao sindicato CCOO (Comisións Obreiras), no dialogo con outras forzas políticas e na súa implicación no tecido obreiro e cidadán que ían constituír o omnipresente PCE, ao que non puideron marxinar no proceso de tímida apertura democrática, como moitos desde a dereita militar á esquerda socialdemócrata desexasen. O PCE de Dores, pola súa correcta e tenaz estratexia de reconciliación nacional e pola abnegación exemplar dos seus militantes nos movementos sociais, sindicais e cidadáns, gañouse o seu prestixio ao converterse tras a guerra na forza hexemónica da resistencia democrática antifranquista.



Dolores é saudada por Santiago Carrillo, secretario xeral do PCE, flanqueados ambos por Luigi Longo (esquerda), veterano mando das Brigadas Internacionais na Guerra de España e presidente de honra do PCI, e por Enrico Berlinguer, secretario xeral do PCI (dereita). Trátase da mesa que presidiu un gran acto de homenaxe a Dores no Palacio dos Deportes de Roma, organizado polo principal partido da esquerda italiana con motivo dos 80º aniversarios de Pasionaria en 1975. Dolores finalizou a súa intervención en Roma cun sonoro e profético "Até pronto en Madrid!".


O regreso a España (1977-1989)

A morte de Franco en novembro de 1975 marcou o principio do fin do longo exilio. Pasionaria ofreceu unha alocución por Radio Pirenaica: "Franco morreu, pero a España eterna, a España da democracia e da liberdade, a España que deu vida a un mundo, vive no seu pobo marabilloso (...) é o amencer dunha España na que o pobo será o principal protagonista, en que de novo sexan recoñecidos os dereitos dos homes e dos pobos da nosa patria multinacional e multirrexional". Dúas semanas despois organízase en Roma un gran mitin con motivo dos 80º aniversarios de Pasionaria, quen ante miles de persoas (moitas delas chegadas desde España) pronuncia unha vibrante alocución: "Con toda a forza das miñas conviccións comunistas, eu chamo a unha reconciliación nacional que poña fin ao estado de excepción e de división que a guerra e a ditadura franquista, levantándose sobre un millón de mortos, impuxo ao noso país". E pronuncio unha frase chea de forza e esperanza, que levantou bandeiras e foi coreada: "Non vos digo adeus, senón até pronto en Madrid!".

Un mes máis tarde, profundamente desbordados ante a frenética actividade dos comunistas e os seus simpatizantes, pistoleiros fascistas irrompen nun despacho de avogados laboralistas do PCE e Comisións Obreiras do número 55 da rúa de Atocha, asasinando a sangue frío a cinco deles nunha xélida noite madrileña do 24 de xaneiro. Ao día seguinte, os militantes e simpatizantes do PCE alagan as rúas do centro de Madrid nunha pacifica pero á vez masiva e impresionante demostración de duelo. É a proba do nove de que ningún proceso democrático podería facerse á marxe dos comunistas en España, como moitos estaban a deseñar. Cinco meses máis tarde, o PCE era legalizado o chamado Sábado Santo Vermello (9 de abril) de 1977. Convócanse eleccións a Cortes constituíntes para o 15 de xuño e apenas un mes antes, o 13 de maio de 1977, Pasionaria regresa a Madrid despois de 38 anos de exilio. Nas eleccións xerais de 15 de xuño Dolores é elixida de novo "como en 1936" deputada comunista por Asturias e correspóndelle presidir a primeira Mesa do Congreso dos Deputados, na que coincide con outro deputado comunista, o poeta Rafael Alberti (elixido os seus paisanos da provincia de Cádiz).



Dolores diríxese ao pobo de Madrid durante un multitudinario mitin do PCE en 1977. Á dereita, monumento erixido en Glasgow, a maior cidade de Escocia e a terceira de Gran Bretaña, en homenaxe a Pasionaria e aos centos de voluntarios británicos (escoceses, galeses e ingleses) das Brigadas Internacionais que derramaron o seu sangue pola República Española. Ao pé do monumento reprodúcese en inglés o texto: "Máis vale morrer de pé que vivir arrodillado". Dores Ibárruri, "A Pasionaria".


Dolores aínda tivo tempo para votar contra a OTAN en Referendo e para coñecer unha Folga Xeral como a do 14 de decembro de 1988, convocada por UXT e CCOO, que se converteu nun levantamento popular pacífico fronte á política económica e os recortes sociais do goberno do PSOE (sóalles esta historia?). Dores morreu o 12 de novembro de 1989 á idade de 93 anos por problemas respiratorios tras doce anos vivindo cun marcapasos cardíaco, sen deixar de cantar coa súa voz potente as vellas cancións revolucionarias ante os mozos do Partido. Unha gran multitude de traballadores rendeulle unha última homenaxe en Madrid.

A longa traxectoria de Dolores Ibárruri demostra que mais alá dunha nai abnegada, dunha brillante oradora, dunha militante apaixonada, había unha gran figura política, que foi serena pero á vez temerariamente valerosa cando as circunstancias requirían maior paixón, como na evacuación dos nenos asturianos ou nas frontes da Guerra. Como virtudes políticas principais posuía aptitudes tácticas e tamén visión estratéxica, así como unha lealdade acérrima e inquebrantable aos traballadores, ao pobo español e ao seu partido, o PCE. Á vez, un acendrado amor pola súa querida Euskal Herria natal, non lle fixo caer en veleidades nacionalistas nin ser condescendiente co terrorismo, ao que condenou desde os comezos da chamada Transición. Tanto na guerra como durante o longo exilio, os seus discursos e emisións radiofónicas fixeron moito para manter o espírito de resistencia á ditadura e de loita pola democracia en España.

Texto: José Gabriel Zurbano* / Cidade futura
* Historiador.

Notas
[1] Dores Ibarruri, O único camiño, Editorial Castalia, Madrid, 1992, p. 113.
[2] José Bullejos, A Comintern en España, Impresións modernas, México. D.F., 1972 e Joan Estruch, Historia do PCE (1920-1939), O Vello Topo, Barcelona, 1978, pp. 57-58.
[3] Mijail Koltsov, Diario da guerra de España, Rodo Ibérico, Paris, 1963, pp. 412-413.
[4] Irene Falcón, autora de Asalto aos ceos, autobiografia que ten o ilustrativo subtítulo de ?A miña vida xunto a Pasionaria?, é unha fonte inesgotable de datos sobre Dores Ibárruri. Asalto aos ceos. A miña vida xunto a Pasionaria, Temas de Hoxe, Madrid, 1996.
[5] Jorge Semprún, Autobiografía de Federico Sánchez, Planeta, Barcelona, 1977, pp. 104 e ss.
[6] Santiago Carrillo: Memorias, Planeta, Barcelona, 1993, p. 166.
[7] Paul Preston: O tres Españas do 36, pp. 350 e 351.
[8] Santiago Álvarez: Memorias II. A guerra civil de 1936/1939. Eu fun comisario político do exercito popular, Edicions do Castro, A Coruña, 1986, p. 74-75.
[9] Paul Preston, O Tres Españas do 36, Praza e Janes, Barcelona, 1998, pp. 339-383.
[10] Irene Falcón. Asalto aos ceos, pp. 310 e ss.
[11] Con este episodio comeza a segunda parte das súas memorias: Dores Ibarruri, Memorias de Pasionaria, (1939-1977), Planeta, Barcelona, 1984.
[12] Impresións de Fred Copeman, membro das brigadas internacionais e do comité central do PC  de Gran Bretaña. Fred Copeman, Reason in revolt, Branford Press, Londres, 1948, cit. por Paul Preston, O Tres Españas? p. 369.