Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

Santos Juliá "Franco bloqueou todas as transformacións que se iniciaron a partir de 1910"

O historiador analiza a España do século XX en 13 ensaios reunidos en Hoxe non é onte



Santos Julia visto por Sciammarella

En Hoxe non é onte (RBA), Santos Juliá (Ferrol, 1940) reuniu 13 ensaios recentes que volven sobre a España do século XX e propoñen unha maneira distinta de ver as cousas. Este non foi un país fracasado, condenado inevitablemente a partirse en dous nunha guerra fratricida por non saber resolver os seus conflitos máis agudos e ao que non lle quedou, por tanto, máis remedio que soportar unha longa ditadura, que destruíu dunha maneira feroz aos seus inimigos nos primeiros anos da súa andaina.

PREGUNTA. Así que a historia da España do século XX non é anómala, como sempre se dixo.

RESPOSTA. A historia faise sempre desde o presente. E unha cousa é o que ven no pasado os que padeceron unha ditadura que excluíu a España do mundo e outra, moi diferente, o que atopan alí quen volven atrás desde unha democracia máis ou menos sólida. Foron, sobre todo, unha serie de historiadores económicos quen, ao volver estudar o que pasou durante as primeiras décadas do século, comprenderon que non todo fora aquí un fracaso. Descubriron que entón había xa parlamentarios, unha cultura florecente, unha clase media viaxeira, profesionais competentes. E iso significa que a industria e a agricultura tiñan por forza que cambiar.

P. Cales foron entón as transformacións fundamentais?

R. A partir de 1910, aproximadamente, obsérvase que as grandes cidades practicamente duplican os seus habitantes. Iso significa que o campo se está transformando e xa non necesita tanta man de obra e significa tamén que xurdiu unha trama de empresas de distinto tamaño que ofrecen emprego aos que chegan de fóra.

P. Se as cousas estaban a transformarse, cando se produce a quebra que rompe co desenvolvemento?

R. Hai unha tese que tivo moita fortuna, a de que España era unha sociedade atrasada, que dependía por completo do campo e que carecía de clases medias. Disto dedúcese que os conflitos terminarían por explotar e que unha guerra civil era inevitable. Aínda recoñecendo que en España houbo atraso, na década do dez o país empeza a crecer e, no vinte, ese crecemento acelérase. É entón cando se produce o golpe de Primo de Rivera, que consegue acabar co contencioso marroquí pero que non tarda en darlle forma á ditadura a través dun réxime corporativo, organicista, católico. O grave é que, nese proceso, a ditadura arrastra á Coroa, que perde o seu carácter constitucional.

P. O empuxe democrático, con todo, sobrevive e forza a chegada da Segunda República.

R. A súa proclamación foi unha gran festa popular. E comezouse a gobernar sobre un equívoco, que todos eran republicanos, que o pobo era republicano, e que só quedaban á marxe algúns representantes desa vella España que estaba condenada a desaparecer. Así que levou ao límite o programa: Forzas Armadas, reforma agraria, laicismo... Os cambios non gustaron moito nin ao Exército, nin á Igrexa, nin aos terratenientes, e moitos pequenos propietarios recelaban da inseguridade xurídica. A reacción produciuse en nome da nación española e o Exército converteuse na columna vertebral do golpe de estado de 1936.

P. Que características específicas tivo o franquismo?

R. Polo momento, Franco bloqueou todas as transformacións que se iniciaron na sociedade española a partir de 1910. Tras a vitoria, xurdiron os primeiros rozamentos entre a Falanxe e a Igrexa, e o que houbo aquí non foi un réxime fascista, aínda que fose a Falanxe a que lle deu inicialmente o seu carácter totalitario. Pero o relato que se impuxo foi o da Igrexa e fagocitó o discurso fascista. España salvouse como nación católica. Houbo un xefe enviado por Deus e unha cruzada coas súas mártires: a partir de aí montouse o mito da salvación e orquestrouse o culto aos caídos na guerra para frear a expansión masónica, comunista, liberal.

P. Foi a propia ditadura a que trouxo a democracia, como sosteñen algúns?

R. A fórmula que se impuxo en 1959 cando o Opus Dei tomou as rendas da economía foi a de boa administración e pouca política. A López Rodou non lle interesaban as liberdades políticas, quería un Estado que funcionase. O impulso democrático viño dos sectores que se opuxeron ao réxime e, nese proceso, foi moi importante o papel da clase obreira, que aprendeu as regras da democracia cando negociaba as melloras dos contratos de traballo.

P. Que pasou agora para que os desastres da guerra volvesen a primeiro plano?

R. Os netos, que non participaron do proceso de reconciliación da Transición, teñen o sentimento de que aquí non se fixo xustiza. Os seus referentes son os procesos que se deron nas transicións de distintos países de Latinoamérica, e entenden que aquí houbo amnesia e esquecemento. É un proceso moi complexo, que non se soubo xestionar ben. Durante os primeiros anos da Transición, cara a 1977-1979, falouse moito das fosas, pero non existía a necesidade de recuperar aos que caeron durante a brutal represión franquista. Os alcaldes comunistas e socialistas, que podían facelo, pensaban entón no futuro. Non había que remover a historia, pensaban, do que se trataba era de construír unha nova democracia.

Hoxe non é onte. Ensaios sobre a España do século XX. Santos Juliá. RBA. Barcelona, 2010. 384 páxinas. 25 euros.