Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

A oposición de Santos Julià á Lei da Memoria Histórica

Santos Julià, que nega a existencia dun pacto de silencio, afirma con todo, a existencia dun pacto de Amnistía


Un dos compoñentes máis importantes da sabedoría convencional sobre a transición da ditadura á democracia en España é negar que houbese un pacto de silencio entre as dereitas herdeiras do franquismo e as esquerdas recentemente saídas da clandestinidade. Unha das voces que negou a existencia de tal pacto -contando con grandes caixas de resonancia nos medios de información e persuasión do país- foi o que foi no seu día sacerdote e fillo de militares que apoiaron o golpe militar, e que hoxe é profesor de sociología na UNED, o Sr. Santos Julià. Columnista habitual do País promocionou esta negación de que existise tal pacto de silencio, non só nas páxinas de tal rotativo, senón tamén noutros foros, expondo tamén as súas teses a través de varias coleccións publicadas por editoriais de gran renome. Unha característica da promoción das súas teses é o seu estilo, cheo de sarcasmos e insultos a aqueles que sosteñen que si que houbo un pacto de silencio, utilizando un ton un tanto pedante, soberbio e condescendiente que moitos consideran, con razón, irritante e ofensivo. Nunca, por certo, contesta os seus críticos, que mostran as súas considerables fraquezas analíticas na súa historiografía.

Pero, independentemente do seu estilo e escasa actitude dialogante, encontro extraordinario que esta versión que nega que houbese tal pacto de silencio continúe defendéndose a pesar da enorme evidencia que a contradi. Nun excelente artigo do historiador Francisco Espinosa Maestre, "De Saturacións e Esquecementos. Reflexións ao redor dun pasado que non se pode pasar", este analiza con gran detalle e rigor os escritos sobre a memoria histórica mostrando con toda claridade e contundencia o erro de Santos Julià, documentando a escaseza (tanto dentro como fóra da academia) de tales estudos sobre o ocorrido en España durante a Guerra Civil e a Ditadura, escaseza que foi comentada cumpridamente por observadores estranxeiros (como tamén documenta Espiñenta). Como académico (parte politólogo-parte economista) podo dar testemuño de que o número de teses doutorais sobre a Guerra Civil ou sobre a Ditadura nos departamentos de Ciencias Políticas ou de Políticas Económicas e Sociais en España foi bajísimo, aínda que se notou un aumento a partir da Lei da Memoria Histórica. Non pode considerarse o boom de libros escritos sobre o noso pasado recente (ocorrido nos últimos anos en resposta á Lei da Memoria Histórica) como reflexo do ocorrido durante os 32 anos de democracia.

Pero neste artigo, quixese ir máis aló do mundo académico, pois tal mundo académico está, por desgraza, bastante illado no noso país. Unha cousa é o mundo intelectual académico e outra o mundo real fose da academia, un mundo moito máis importante para definir a memoria histórica. E para ver o que se viu no noso país sobre o noso pasado, hai que analizar os maiores medios de información e persuasión, dos cales os máis importantes son os televisivos. E aí se que é fácil de demostrar que houbo un pacto de silencio moi claro (que non necesita ser explícito ou asinado para que exista, pois formou parte dun acordo tácito) que explica que non fóra até principios deste século, case trinta anos despois do establecemento da democracia, cando se comezaron a emitir por primeira vez nas televisións españolas os poucos documentais mostrando as atrocidades cometidas polos vencedores. Documentais como "Els nens perduts do franquisme", emitíronse por primeira vez en Cataluña en 2002, e despois en Andalucía (á 1 da madrugada), e aínda hoxe non se emitiu nas CCAA gobernadas polo PP. Antes, calquera análise do pasado tiña que ser "equilibrado", é dicir que se visen os dous lados "os horrores cometidos polos vencedores e polos vencidos-, dándolles o mesmo peso e responsabilidade no ocorrido. Por iso é polo que calase no memorial popular que "todos foran responsables?" "de que o mellor era mirar ao futuro e deixar aquel pasado", e outras percepcións promovidas polos medios controlados polos vencedores e os seus descendentes (biolóxicos e/ou ideolóxicos), que reproduciron así a memoria histórica conveniente ás dereitas en España.

Pero Santos Julià, que nega a existencia dun pacto de silencio, afirma con todo, a existencia dun pacto de Amnistía no que se decidiu non axuizar os actos cometidos polos dous bandos durante a Guerra Civil e durante a ditadura, resultado dunha madurez política por parte de vencedores e vencidos que conduciu a unha transición -definida por Santos Julià como modélica- da que os españois deberiamos estar orgullosos. Tal Pacto de Amnistía non foi, con todo, acompañado por un pacto de silencio pois -segundo Santos Juliá- sabíase todo, podíase investigar todo e o Estado financiaba toda investigación histográfica do signo que fose. Posto que era unha interpretación da historia enormemente indulgente coas forzas conservadoras que lideraron a transición, é comprensible que tal versión se transformase case na versión oficial da transición.

A realidade, con todo, foi moi diferente. As dereitas dominaron o proceso de transición e forzaron un silencio no que a versión do pasado era a que eles promoveran. A súa oposición á Lei da Memoria Histórica é precisamente resultado da súa resistencia a redefinir a memoria histórica dominante no país. E o seu enorme poder explica que non puidese estenderse na conciencia popular unha visión republicana do que foi o golpe militar e do que ocorreu cando triunfou, mostrando a responsabilidade que as dereitas (moitas delas aínda enraizadas no aparello do Estado) naqueles feitos. O intento de recuperar esta realidade denúnciase como intento de impor unha memoria histórica, ignorando que xa existe unha, a dominante, a dos vencedores, que non corresponde co ocorrido. Os vencidos teñen outra verdade e non se lles permite mostrala nos medios. Mentres, os vencidos están a morrer, e non só non se lles homenaxeou, como auténticos defensores dos intereses de España e das súas clases populares, senón que, a non ser que o Estado axúdelles (como propón, con todas as súas limitacións, a Lei da Memoria Histórica), non poderán deixarnos a súa historia que é a versión real do que ocorreu. E de aí a gran resistencia dos vencedores e os seus descendentes (como Santos Julià) que se opoñen a que, a través da Lei da Memoria Histórica, coñézase tal verdade recollendo o testemuño oral dos vencidos, método que crea incomodidade entre os primeiros. Como escribiu o cineasta Günter Schwaiger (citado por Espinosa), que lles pasa a algúns historiadores españois para que teñan tanto medo á memoria da xente? Desde cando a memoria non serve para testemuñar a verdade? Ou seica nos xuízos xa non fan falta testemuñas para condenar a alguén? Xa non vale o testemuño dun fillo que viu como fusilaron ao seu pai para testificar o horror do fascismo? Chegamos a tal arrogancia académica que as vítimas teñan que pedir permiso aos historiadores para saber se o seu sufrimento foi verdade ou simplemente un espellismo?... Está por ver se o Sr. Santos Julià formulase semellante ataque ao valor dos testemuños en países como Alemaña, Austria, EEUU ou Israel, onde centos de organizacións de vítimas do Holocausto lembran á sociedade, xustamente coa súa memoria, a tremenda importancia de non esquecer. Non se podería haber devandito mellor.

Pero a crítica non debe limitarse só a Santos Julià, senón que debe incluír aos medios que están a promocionar uns puntos de vista (de escasa calidade intelectual e limitada vocación democrática) que están a beneficiar a reprodución dunha versión dos feitos que beneficia aos vencedores e aos seus descendentes. En realidade, o enorme dominio dos descendentes dos vencedores nos medios (así como nos partidos de todas sensibilidades políticas) explica a falta de apoio á recuperación da memoria dos vencidos, que é a historia real de España.

Vicenç Navarro é Catedrático de Ciencias Políticas e Políticas Públicas. Universidade Pompeu Fabra, E Profesor de Policy Studies. The Johns Hopkins University