Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

A ´Terceira España´?

Non é certo que os indiferentes fixesen a transición á democracia ou que sexan quen poidan salvala.

Reducidos os actores a po, a Guerra Civil quedouse nos ósos das vítimas e os recordos dos seus netos. É certo que non se perderon aínda os papeis, non todos, e que quedan aínda moitos documentos. Tamén o é que se fixo un esforzo para redimir a palabra cativa do silencio e sanar a mala memoria dos vivos; pero o que máis creceu co tempo foi a literatura: a interpretación histórica e a política, o ensaio, as novelas do xénero e témome que aumenten, co esquecemento, os museos e as representacións escénicas. Quedan o escenarios.

Hai uns anos atopeime co meu irmán en Candasnos, o pobo do "secretario de Durruti", mosén Jesús Arnal, onde se di que "non pasou nada" na Guerra Civil grazas a Timoteo Callén. Sentámonos no poyo de casa o Xaque, á marxe da estrada N-II e a poucos metros do empalme de Caspe. O lugar e a presenza do meu irmán facían inevitables algúns recordos: "Aquí mesmo díxenlle-- acamparon os milicianos de Durruti antes de avanzar cara a Caspe onde sería derrotado Negrete. O 22 de Xullo fusilaron aos tíos de Villalba e o 9 de Agosto, en Caspe, mataron os vermellos ao pai con outro cinco veciños de Fabara".

E setenta anos despois do que pasou díxome o que nunca lle ouviu: "Mira vouche a contar o que seguramente non che contei, ou si. Fulano era un dos segadores que se escapou cando os falanxistas íanos a fusilar en Zaragoza, os outros seis morreron e el trouxo a tremenda noticia ao pobo correndo a campo través. Ignoro se chegou antes de apresar ao pai, de todos os xeitos sería antes de matalo e por suposto antes das festas de agosto e do masacre con que as celebraron os asasino aquel verán. Foi unha vinganza? Non o sei. O home é el e as circunstancias. Pero de fulano só recordo que ía sempre co fusil ao ombreiro como outros que ti coñeces. Sei tamén que estivo no cárcere e ao volver ao pobo zutano díxome: "Se queres esta noite imos á horta da Noguera e pegámoslle dous tiros ao que matou o teu pai, enterrámolo alí mesmo e ninguén o botará en falta". Eu respondinlle que "non sabía quen matara ao pai e que non é así como arránxanse as cousas". Pero hai que recoñecer que iso do perdón é moi difícil"

Noutra ocasión contoume que un veciño aseguraba que os falanxistas mataron a paus á súa muller, cousa que nega un amigo seu que por certo se fixo cada vez máis de dereitas a pesar de que todos os seus fillos son de esquerdas salvo unha coa que non se fala. O meu irmán e eu sabemos que a ideoloxía política non se herda de pais a fillos e que é máis fácil herdar a mentalidade que as ideas, aínda que tampouco é fácil. E non digamos o perdón.

Cando xa loitaba a División Azul contra os comunistas e antes de enviar a Rusia á Virxe de Fátima para que os convertese, chegaron uns misioneiros que foron recibidos con todas as honras onde antes recibíase a paus aos vermellos que volvían co rabo entre as pernas. Os curas entendían que a súa misión era predicar a uns o perdón e a outros a conversión. E se o noso advertíanos de que os fillos dos vermellos non tiñan ningunha culpa, non se apartaba un chisco do punto de vista desde o que se condenaba o que fixeron os seus pais. Era o mesmo que mantiña cando nos predicaba a obrigación cristiá de perdoar aos que nos ofenden se queriamos que Divos --non eles, non os vermellos neste caso-- perdoase as nosas ofensas que ao parecer non as houbo. Non estou en condicións de poder afirmar que aquela igrexa disposta a perdoar sen consecuencias políticas ou a esixir ese mesmo perdón aos seus fieis en nome de Cristo, contribuíse á paz e á reconciliación entre os españois. E espero aínda que esa igrexa pida perdón aos homes.

Quixese crer que o mesmo que foi para os pais un trauma difícil de superar, fose para os fillos unha vacina contra todas as guerras e unha razón que engadir en favor da tolerancia. Por último, estou de acordo cos que din hoxe que aquilo foi "un choque entre dous fanatismos extremos" e que houbo unha Terceira España. En absoluto, se o din para desculpar aos que non fixeron nada para evitalo. E menos, se cabe, se con iso quérese suxerir que os indiferentes fixeron a transición á democracia ou que son quen poden salvala.