Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

70 anos para enterrar ao pai

A familia de José Cela, fusilado en 1940 tres meses antes de que lle chegase o indulto, pide axuda ao Concello de Paterna para identificalo e enterralo

"Cando xa estaban a entrar os nacionais en Valencia, a miña tía veu ver o meu pai".

-Cela, no porto hai un barco. Collédeo ti e a miña irmá e deixade ás nenas. Despois xa as reclamaredes.

-Eu? Eu non me podo ir. Non me metín en nada.

Pasaron os días. José Cela tiña 40 anos. Era un home alto e forte. Agricultor. De esquerdas. Unha tarde, vendo que non volvía, a súa muller e outros familiares foron a buscalo ao campo, en Massamagrell. Atoparon a aixada no chan. Pensaron que xa o encerraron. Era o 9 de abril de 1939. A Guerra Civil había terminado oito días antes.

A que vai contando a historia na súa casa de Puçol, antes de servir horchata aos invitados, é Josefa Cela, a filla menor de José. Ten 79 anos, a cabeza lúcida e boa memoria. Está a tentar sacar os restos do seu pai dunha fosa común do cemiterio de Paterna para darlles sepultura xunto á súa nai, que morreu en 1989. Sabe onde está o corpo, e como identificalo. Solicitou axuda ao Concello de Paterna en dúas ocasións. A primeira vez, xusto antes de que o Goberno municipal socialista fose relevado por outro do PP en 2007. A última, o 24 de setembro de 2008. Pero non obtivo resposta.

Josefa insiste en que non busca vinganza. Só quere enterrar ao seu pai. E, de paso, cortar a pedra que a familia leva arrastrando desde os primeiros días da posguerra.

Pouco despois de encarcerar ao seu pai, que pertencera a Esquerda Republicana, o partido fundado polo presidente da II República, Manuel Azaña, os nacionais levaron á súa nai, Manuela Adoitar, que cosera roupa para os soldados da fronte de Teruel. A el levárono ao cárcere Modelo de Valencia. A ela encerrárona nunha nave de Sagunto.

Visitar ao pai non era fácil porque a entrada ao cárcere estaba vetada aos nenos. A Josefa, que tiña nove anos, púñanlle vestidos dunha curmá para que parecese maior. A cousa dependía da sorte e do garda. "Unha vez, un deles dixo: 'Esta nena, atrás". Sentoume dun empuxón nun banquito que había na entrada e alí quedeime chorando ata que saíron os meus familiares".

A José xulgárono. O proceso, contan, durou uns minutos. Ao acusado dixéronlle o nome do denunciante, pero non o recoñeceu porque no pobo coñecíallo polo seu alcume (un tal Morret). Condenárono á morte. A familia moveu ceo e terra para tentar evitalo.

Durante un mes, cada día, sacárono ao patio con outros compañeiros. "Sacábanos e elixían aos que ían fusilar: 'Ti, ti e ti, ao camión!".

A véspera da execución, as irmás de José levaron a Josefa a velo. "Dixéronme: 'Filla, vas ver ao teu pai por última vez. Que non se che caia unha bágoa diante del". Ían enganalo, a dicirlle que aínda se podía salvar. A sala de visitas tiña reixas a ambos os dous lados e un corredor no medio. Os presos e os seus familiares non alcanzaban a tocarse. "Nada máis entrar, díxome: 'Filla, coas ganas que ten o teu pai de darche un bico". El estaba... porque xa sabía o que ía pasar. E a min entroume unha cousa na garganta que xa non puiden volver chorar".

O 14 de setembro de 1940, ao seis da tarde, fusilárono en Paterna. Como era alto, as balas pegáronlle no peito mentres aos demais condenados dábanlles na cabeza. A irmá de José viuno subida a unha árbore que había xunto ao cemiterio. Entrou a recoñecer o cadáver. Deulle cinco duros ao enterrador, un capital naquela época, para que abrazase o corpo a unha botella pechada, en cuxo interior introducira un papel co seu nome. A muller tamén lle cortou un guecho de pelo, que a familia gardou como unha reliquia desde moito antes de saber que é unha vía idónea para a identificación por ADN.

O indulto para José Cela chegou de Madrid tres meses despois de fusilalo. A súa muller seguiu presa até 1943. As terras e demais posesións fóronlles incautadas. As fillas pasaron catro anos dando voltas por casas doutros familiares. O medo durou décadas.

Un día, xa en liberdade, cando camiñaba por un camiño da horta entre Massamagrell e Massalfassar, Manuela Adoitar cruzouse con Morret. Ouviu como lle dicía: "Ti onde vas? Terías que estar colgada co teu marido". Manuela refuxiouse en casa do seu pai na Cruz Cuberta, un barrio de Valencia.

Pasaron anos antes de que as fillas de José Cela decatásense do contido dun pequeno marco en casa da súa tía. A muller contoulles a historia. Antes de fusilalo, as irmás recolleron da Modelo a roupa de José. No pliegue dun pantalón atoparon unha carta moi dobrada. Estaba escrita sobre papel de váter.

"A irmá do falecido tívoa escondida moitos anos. Ata que as fillas non foron maiores non lles dixo: 'Isto é voso. O voso pai dirixiuvos esta carta na que vos di que vos quere. Que el ten que ir coa cabeza moi alta. Que non o esquezades. Que el non fixo nada. Está escrito aí polo meu avó", conta Júlia Piquer Cela, filla de Josefa e neta de José, sinalando a carta transcrita varias veces para evitar que se perdese o papel.

Tardarán máis ou tardarán menos, pero a familia está segura de que enterrarán a José Cela onde debería estar, porque as netas teñen o mesmo empeño que as súas fillas.

Un portavoz do Concello de Paterna asegurou a este diario que a solicitude de 2008 quedou bloqueda nalgún punto da cadea administrativa sen que poidan explicar a causa, que atribuíu a un erro municipal. Este tipo de casos, afirmou, adoitan resolverse en dous meses. O portavoz ofreceuse tamén a xestionar persoalmente o procedemento.