Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña

En primeira liña do fronte

As fotos perdidas da Guerra Civil

Salvador Rodríguez para A Opinión Coruña 01/06/08

Traducción automática Opentrad

Roxelio Arca captou co seu cámara Kodak aos seus compañeiros das Milicias Confederais durante a Guerra Civil española. O resultado, inédito ata hoxe, é unha reveladora mirada á tráxica contenda.

Días logo da presentación do libro Álbum de Guerra. Canteiros dá Terra de Montes non Exército Popular dá República, o seu principal protagonista, Roxelio Arca Rivas, autor de case todas as fotos incluídas no volume, sufría unha pequena caída que, de non ser pola súa avanzada idade, non tería a maior importancia, pero que, para unha persoa de 94 anos, pode resultar fatal. Desde entón, desde ese leve accidente, Roxelio non sae de casa e sente que a súa memoria xa non funciona como debería, como a el lle gusta que funcione; en realidade, como sempre funcionara ata fai tan só unhas semanas: como un reloxo.

Talvez a Roxelio non lle faga moita graza que se diga isto, pero el non é tan só o ?un de tantos represaliados? do franquismo, das vítimas da Guerra Civil. A culpa non é súa, nin dos juntaletras, nin ?do inimigo?, nin dos amigos, nin sequera de Dionisio Pereira, que rescatou unha historia con tesouro dentro... A culpa tena unha cámara Kodak que chegou ás súas mans e coa que retratou aos seus compañeiros das Milicias Confederais que, en primeira liña de combate, defendían na primavera de 1937 as posicións republicanas na fronte de Madrid. Arca Rivas converteuse en fotoperiodista sen querer -nin era fotógrafo nin era xornalista- aínda que as valiosísimas imaxes que captou a súa Kodak tardaron 71 anos en ser publicadas.
-Non, Roxelio, alomenos conscientemente, nunca tivo vocación xornalística -cóntanos Dionisio Pereira- pero sempre foi un deses homes puntillosos en todo ou que fan, detallistas ata ou extremo, deses que teñen bo gusto, vaia, e que se preocupan polas cousiñas máis miúdas. Iso reflíctese, por exemplo, en que en todas estas fotos especifícase quen é quen, cos seus nomes, apelidos, sitios onde naceran ou vivían, e esa teima súa fai que, a estas alturas, todas estas testemuñas gráficas adquiran un valor engadido, ao que hai que sumar ou feito de que forman parte dunha especie de diario de campaña que Roxelio escribía día a día na fronte de Madrid, nas pausas entre batalla e batalla, ou mesmo que as fotos, que foron tiradas todas nos descansos, non en plena loita, claro, porque, a fin de contas, el non estaba cubrindo unha información senón combatindo nunha guerra; era un soldado.

A inmensa maioría dos homes que aparecen nestas imaxes eran galegos, case ningún, que se saiba, militar profesional, e o porqué de ambas as aseveracións merece unha explicación histórica, máis aló da súa pertenza a estas milicias anarquistas. Tratábase, na súa xeneralidade, de canteiros, albaneis, mamposteros... emigrantes temporeros que desde o rural galego pasaban tempadas de nove meses empregados nas obras públicas que se realizaban na capital de España (tamén en Asturias, País Vasco ou Pirineo aragonés e catalán) aos que o golpe militar sorprendeu ?en moitos casos felizmente para a súa supervivencia? fóra de Galicia. Roxelio Arca, que ao longo da súa vida desempeñou múltiples oficios, todos eles caracterizados pola habilidade manual, formaba parte da cuadrilla de canteiros dunha comarca soada no gremio: a de Terra de Montes. Él naceu no lugar de Figueroa, parroquia de San Martiño, concello de Cerdedo, e aquel 23 de marzo de 1936 en que, novamente, ía a Madrid para iniciar outra tempada, non podía sospeitar que esta se ía a prolongar máis dos tres trimestres afeitos. ?Roxelio era anarquista, afiliado á CNT ?acláranos Pereira? e ou seu pai, Francisco Arca Valiñas, era un dous máximos dirixentes do Traballo, á súa vez integrado na Federación de Agricultores e Obreiros do Concello de Cerdedo; non é de estrañar, con este precedente, que en Madrid Roxelio contactase dende ou primeiro intre coas organizacións obreiras e se móvese sempre ambiéntesnos políticos de esquerdas?.

Se por algo destacan os textos escritos por Arca no seu diario é polo seu detallismo, un detallismo non exento, en ocasións, de crueza, tal e como sinala Dionisio Pereira: ?Non seu afán de contar todo ou que miraba, Roxelio non cortábase á hora de descreber vos horrores dá guerra?. Vexamos un exemplo: ?8 de xaneiro de 1937... Cando abandonamos a trincheira os sobreviventes, atopábase toda bañada de sangue polos seus tres costados, véndonos obrigados a pasar sobre os cadáveres de varios compañeiros mortos e moribundos (sic) un cadro triste e doloroso para todos nós, ao ter que deixalos abandonados e en mans do inimigo?.

A Columna Do Rosal (e xa que logo o Grupo 33, o dos galegos) reconverteuse, no outono de 1936, na Brigada Mixta que, á súa vez, incorporaríase á Quinta División do VIN Corpo do Exército Popular co xa mencionado nome de Batallón Ferrer, oficialmente 153 Batallón que, tras combater, ademais de en Madrid, na fronte de Aragón, a finais de febreiro de 1937 consegue parar a ofensiva franquista no Pardo, ?situándose ?narra esta vez Dionisio Pereira? a fronte a ambas as beiras dá estrada nacional dá Coruña, separadas as trincheiras tan só polo ancho dá calzada: á esquerda, vos fascistas: á dereita, vos republicanos, que ocuparon a antiga Embaixada de Cuba. Non medio de encirrados combates, aquela liña de fronte non mudará xa atei ou final dá contenda. Daquela, Roxelio e varios dous seus compañeiros de Soutelo, Presqueiras e Alariz son incorporados á sección de metralladoras que recibiu ou mote da Máquina dos Galegos?.
Nos primeiros días de abril de 1937, aproveitando unha breve pausa nos combates, Rogelio e os seus compañeiros descansan nun lugar sito nas inmediacións do Pardo, concretamente nos xardíns dun chalé das Flores, onde foron tomadas as imaxes de Álbum de Guerra. Sorprende nalgunha destas instantáneas a alegría, a distensión que parecen presidir o ambiente, sobre todo tendo en conta que a fronte de batalla apenas estaba a un quilómetro, pero como escribiu Rogelio, alí están ?Vivindo intensamente a vida... porque a vida é moi curta e nos tempos que vivimos moito máis aínda? .
Días logo de tomadas esas fotografías, moitos de quen aparecen nelas caían esnaquizados polas balas, a metralla ou os proxectís.
Xa en pleno desastre republicano, o Batallón Ferrer foi enviado á Sierra de Mogorrón (Guadalaxara) onde sufriu decenas de baixas. A unidade, seriamente tocada, disólvese na práctica e moitos dos seus compoñentes soben á fronte de Asturias. Roxelio Arca, en cambio, foi destinado a un novo Batallón Divisionario de Metralladoras, xunto a outros dous veciños seus, José Diz e Francisco Bugallo.
?Aos tres cerdedenses ?escribe Pereira? tocoulles ou mércores 29 de marzo de 1939 ou momento fatídico dá rendición na serra turolense de Camarena, a mans precisamente dunha morea de paisanos integrados non bando franquista que se comportaron sen ningunha consideración. Logo dunha penosa marcha, vos tres amigos foron concentrados xunto con milleiros de combatentes republicanos na praza de touros de Teruel e alí deron en coñecer ou que lles agardaba: medo, penalidades, miseria e malos tratos a mancheas?. Alí, Rogelio aínda continuaba escribindo o seu diario.

Historia dun diario
O 13 de agosto de 1936, na Ponte do Barco (Cerdedo), a nai de Roxelio descubría con pavor os cadáveres á intemperie do seu esposo, Francisco Arca Valiñas, e de Secundino Bugallo Igrexas: sen ningunha dúbida, foran executados polos franquistas. é un lugar que nunca lle apeteceu visitar a un Roxelio Arca que ?libre xa de cargos, pois o seu único ?delito? era o de pertencer ao Exército da República?regresou en canto puido ao seu Figueroa natal onde, durante os primeiros anos da dura posguerra, tiña que presentarse todos os días no cuartel da Garda Civil.
Xustamente setenta anos logo daquel 13 de agosto, as asociacións Verbo Xido e Amigos dá República lograban que Roxelio achegásese ao sitio onde acabaron coa vida do seu pai: ergueran alí un monólito en memoria de ambos os represaliados e, para Arca, aquel debeu ser un dos días máis emocionantes da súa vida.
Dionisio Pereira coñece a Roxelio desde fai xa bastantes anos. Pereira é un dos máis destacados investigadores da memoria histórica da Guerra Civil en Galicia pero, para el, o caso do retratista sempre foi moi especial, e non xa só polo tesouro con que se atopou, senón porque ?en realidade eu din con Roxelio Arca porque fai uns dez anos trasladeime a vivir a súa aldea. Dende ou primeiro intre, dinme conta de que estaba diante dun home que tinga moitas cousas que contar, de modo que, axiña, convertiuse nun dous meus mellores informantes?.
Que Arca Rivas escribira un diario de guerra era un dato xa coñecido por algúns dos seus veciños; dos que se sabía menos era do das fotos: ?En realidade ?di Pereira? as fotos ou que facían era ilustrar ou propio diario, e iso foi co que eu me atopei?.
As páxinas orixinais dese diario permaneceron escondidas na casa da patroa da pensión na que o canteiro residía cando se ía a traballar a Madrid, e non sería ata mediados da década dos 90 do século pasado cando o seu autor decidiu recuperar e mecanografiar os textos que escribira a man, á vez que ?colocaba? as fotos no seu correspondente espazo.
Quizais a memoria persoal estéalle gastando unha broma a Roxelio. Con todo, a súa detallismo, a súa ansia por contar cousas, a súa sede de xustiza, convertéronse nun impagable testemuño para a memoria histórica de feitos que, ao longo de demasiados anos, permaneceron escondidos, como o seu diario, plasmado neste Álbum de Guerra de magnífica edición.